InfoNu.nl > Reizen en Recreatie > Diversen > Baba Marta: gunsten en grillen van Grootmoedertje Maart

Baba Marta: gunsten en grillen van Grootmoedertje Maart

Baba Marta: gunsten en grillen van Grootmoedertje Maart Rond Valentijnsdag duiken in de Bulgaarse steden opeens ontelbare aantallen straatventers op, die vanachter hun piepkleine kraampjes handwerkproducten van rood-witte wollen draden te koop aanbieden. Het zijn martenitsi, waarmee de Bulgaren elkaar jaarlijks op 1 maart, bij de viering van Baba Marta, voorspoed wensen en een snelle komst van de lente. Of de komst van de lente hierdoor bespoedigd wordt valt te betwijfelen. Is het eindelijk zover, dan zijn bomen en struiken niet alleen getooid met blad en bloesem, maar ook met de afgeworpen rood-witte martenitsi.

Baba Marta

De viering van Baba Marta is een eeuwenoud heidens gebruik, dat de komst van de lente na de barre winter symboliseert. Volgens de overlevering is zij een oude feeks uit de Bulgaarse folklore, haar naam betekent letterlijk Grootmoedertje Maart, die je maar beter te vriend kunt houden. Keert zij zich met haar komst op 1 maart tegen je, dan valt er aan aanhoudende kou en pech niet te ontkomen.

Eigenlijk is Baba Marta net zo wisselvallig als het weer in maart. Met het dragen van een martenitsa, een soort talisman, kan zij gunstig worden gestemd; de rood-witte kleuren ervan bevallen haar en hebben een positieve invloed op haar humeur. Een bijgeloof rondom Baba Marta is dat mannen hun echtgenote of vriendin een datum in maart laten prikken. Pakt het weer die dag goed uit, dan zal hun partner dat jaar goedgehumeurd zijn; is het weer die dag slecht, dan gaat de echtgenoot een zwaar jaar tegemoet.

Er is nog iets om Baba Marta in een goede bui te krijgen: de grote voorjaarsschoonmaak. Wie op een bezoekje en de zegen van Baba Marta hoopt, kan maar beter voor een schoon en opgeruimd huis zorgen. Aangezien Baba Marta vooral graag jonge meisjes ziet op 1 maart, bleven ouderen vroeger binnenshuis om haar niet uit haar humeur te brengen. Op scholen worden toneelstukjes opgevoerd, waarbij oude vrouwen de rol van Baba Marta vertolken en jonge kinderen Baba Marta-liedjes zingen.

Martenitsi

Een martenitsa (meervoud: martenitsi), als aankondiging van nieuw leven en dus het voorjaar, wordt gemaakt van rode en witte wollen draden, die tot een armbandje, kwastje, pompon of pop zijn gedraaid, geknoopt of gevlochten. En ondanks het enorme aanbod op straat koop je ze niet voor jezelf, maar sla je een voorraad in om aan je familie en vrienden, buren en eventueel collega’s te geven. Zij voorzien jou op hun beurt van een martenitsa. Bij het uitwisselen ervan wenst men elkaar een Chestita Baba Marta, een gezegend of gelukkig Baba Marta, met daarbij de wens voor beter weer, een goede gezondheid of vruchtbaarheid.

De meeste mensen dragen hun martenitsi als armbandje, om hun pols geknoopt of geschoven. Vooral jongeren zijn ermee behangen, terwijl anderen zich beperken tot het dragen van slechts een of twee stuks, geschonken door hun meest dierbare(n). Vanwege het enorme assortiment is het nog lastig kiezen. Zo zijn er armbandjes in allerlei variaties te koop, de goedkoopste kosten omgerekend maar 10 eurocent. Dan zijn er de kwastjes en andere broches, die op de kraag gespeld kunnen worden. In aangepaste afmetingen zijn ze er zelfs voor de huisdieren en de paarden, maar ook voor op de huisdeur of in de stadsbus. Van oudsher kunnen ze muntjes (voor rijkdom), knoflook (tegen ziekte), noten of een amulet (meestal blauw en ter bescherming tegen het boze oog) bevatten. Verder zijn er nog de wollen poppen Pizho en Penda. De eerste is een man en wordt meestal van witte wol gemaakt, de tweede is een vrouw, meestal rood en met een jurk aan.

Het gebruikelijkst is de martenitsi tot in elk geval 21 maart te dragen. Daarna kunnen ze af, maar dan moet er wel een bloeiende boom zijn om ze in te hangen. Wordt er een ooievaar gesignaleerd, dan is dat ook een gunstig moment om je van de rood-witte talisman te ontdoen. Met name ongetrouwde meisjes kunnen er ook voor kiezen om die onder een grote steen te leggen, waardoor ze op voorspoed in hun huwelijk kunnen rekenen. Tenminste, als het dichtstbijzijnde schepsel dat ze de volgende dag onder de steen vinden een wurm, mier of larf is. Degenen die een spin aantreffen zullen helaas met een minder fortuinlijke tijd rekening moeten houden.

De kleuren wit en rood: symboliek

verpakkingsafbeeldingenverpakkingsafbeeldingen
Het warme rood symboliseert:
  • het kwaad;
  • de warme gloed van de zon na de winterkou;
  • gezond rode wangen;
  • de warmte van vriendschap;
  • het vrouwelijke, geboorte en nieuw leven;
  • kracht en sterkte.

De witte kleur (tevens de kleur van Christus) staat voor:
  • het eeuwige;
  • smeltende sneeuw;
  • de bleke winterse huid;
  • oprechtheid en zuiverheid;
  • mannelijke kracht,
  • maar ook maagdelijkheid en deugdzaamheid.

Behalve dat trouwjurken en traditionele kleding vroeger vaak rood waren, zijn er nog diverse legenden waaraan de herkomst van het rood-witte kleurgebruik wordt toegeschreven.

Legende en overlevering

Zo zou Houba, de dochter van een belangrijke Bulgaarse heerser uit de zevende eeuw, door een rivaliserende stam gevangen zijn genomen. Om te voorkomen dat haar vijf broers tijdens een poging haar te bevrijden zouden sneuvelen, probeerde zij zichzelf van het leven te beroven. Dit mislukte, maar in haar gevangenschap kreeg ze wel gezelschap van haar broer Bayan. De andere broers zouden een geheime boodschap sturen als het hen lukte elders een nieuw rijk te stichten. Een valk, met een gouden draad aan zijn poot gebonden, bracht inderdaad dit nieuws, waarop Houba en Bayan besloten een ontsnappingspoging te wagen; ze werden echter betrapt. Houba had een witte draad aan de poot van de valk gebonden en wilde de vogel naar haar broers terugsturen. Net op dat moment raakte een vijandelijke pijl Bayan; zijn opspattende bloed kleurde de witte draad gedeeltelijk rood. Op het nippertje wisten broer en zus toch aan hun vijanden te ontkomen en het land van hun broers te bereiken. Houba en de stervende Bayan werden door hun verwanten verwelkomd. Als aandenken aan Bayan ging het leger getooid met stukjes bebloede witte stof.

Een variatie op de legende verhaalt hoe Houba’s broer Asparuch een nieuw stuk land had gevonden. Uit dankbaarheid hierover wilde hij de heidense god Tangra eren met een vuuroffer en de zegen over zijn nieuwe rijk afroepen. Volgens de voorschriften diende het vuur met een takje droge dille te worden aangestoken, maar dat was nergens te vinden. Toen landde er een valk op Asparuch’s schouder, een dilletwijgje was met witte draad aan zijn poot gebonden. Houba, die droomde over het probleem van haar broer, had het dier gestuurd. Onderweg raakte het beest gewond aan zijn vleugel, waardoor de draad gedeeltelijk rood kleurde. Asparuch ontstak het vuuroffer en bevestigde de draad aan zijn kleding, in de hoop dat die hem geluk zou brengen.

Maartvieringen elders

De viering van Baba Marta is een heidense traditie, ontstaan in tijden waarin boeren de weersomstandigheden, vruchtbaarheid en een geslaagde oogst toeschreven aan hogere machten. Omdat de lente als de aankondiging van nieuw leven werd gezien en een einde maakte aan voedselschaarste na de strenge winterperiode, werd het begin ervan met rituelen verwelkomd.

Van oudsher zijn er in tal van landen feesten en rituelen om de lente te verwelkomen. Sommige vertonen overeenkomt met het uitwisselen en dragen van een martenitsa. Het zijn met name buurlanden van Bulgarije en andere Balkanlanden, waar dit gebruik – weliswaar met enige variatie – ook bekend is. In buurland Roemenië bijvoorbeeld wordt 1 maart eveneens gevierd, waarbij het om een feest, gewijd aan de Romeinse god Mars, gaat. Roemeense mannen schenken een vrouw een sieraad of versiering, een martisor, vastgemaakt aan een rood-wit koordje. De drager ervan, die er twaalf dagen mee getooid gaat, kan op een goed jaar rekenen.

Mars zou ook, als god van de oorlog en vruchtbaarheid, verbonden zijn aan de viering van Baba Marta in Bulgarije. De Bulgaren kenden tal van oorlogen, waarvan diverse in maart begonnen. Als de krijgers van huis gingen om te vechten, kregen zijn van hun vrouwen rood-witte stukjes stof om hun pols gebonden of ze kregen een wollen jongens- en meisjespoppetje mee. In dat geval symboliseerde rood het bloed van de krijgers en wit de bleke gelaatskleur van de achterblijvende geliefden.

De toekomst van de Baba Marta-viering

Baba Marta mag dan een oude vrouw zijn, het vieren van haar feestdag heeft zeker nog toekomst. Bulgarije lijkt zelfs steeds meer media-aandacht voor het verschijnsel te vragen. Ondanks de viering, ook met veel rood, van Valentijnsdag kort ervoor, neemt het aanbod aan martenitsi jaarlijks toe. Niet iedereen juicht die ontwikkeling toe; te commercieel, menen degenen die meer van traditie houden.

Onder invloed van de moderne tijd zijn de traditionele toevoegingen bijvoorbeeld vervangen door een kraal met een ‘icoon’ van deze tijd, zoals Dora of Spiderman. Ook de gebruikte patronen zijn aan mode-invloeden onderhevig. Bovendien worden niet meer alle martenitsi op ambachtelijke wijze door handwerkers in Bulgarije zelf gemaakt. Met name de moderne variaties worden uit China geïmporteerd. Recent zijn ook wenskaarten, te vergelijken met Valentijnskaarten of Kerst- en Nieuwjaarskaarten, aan het assortiment toegevoegd. Maar commercieel of niet, hieruit blijkt wel dat de viering van Baba Marta ook uit de moderne tijd niet is weg te denken.

Lees verder

© 2011 - 2017 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Geschiedenis van de Bulgaarse levGeschiedenis van de Bulgaarse levDe Bulgaarse lev is de munteenheid van Bulgarije. De munt geldt als betaalmiddel in Bulgarije. De lev was in het verlede…
Stichting Kinderen van BulgarijeStichting Kinderen van BulgarijeVeel Nederlanders kennen Bulgarije van hun vakantie in Sunny Beach of hun stedentrip in Sofia. Zo op het eerste oog lijk…
Beleggen in vastgoed: investeren in vastgoed in BulgarijeBeleggen in vastgoed: investeren in vastgoed in BulgarijeBulgarije is sinds haar toetreding tot de Europese Unie in 2007 een interessant land geworden voor de investeerder in va…
Bulgarije, land aan de Zwarte ZeeBulgarije, land aan de Zwarte ZeeBulgarije is een land in Europa en ligt aan de kust van de Zwarte Zee. Het land grenst ook aan Roemenië, Servië, Macedon…
Goedkoop vliegen naar Bulgarije met Air VIAGoedkoop vliegen naar Bulgarije met Air VIABoek je een vakantie naar Bulgarije, dan vlieg je mogelijk met Air VIA. De Bulgaarse luchtvaarrmaatschappij richt zich v…
Bronnen en referenties
  • http://sofiaecho.com

Reageer op het artikel "Baba Marta: gunsten en grillen van Grootmoedertje Maart"

Plaats een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Reactie

Geri Simon, 07-02-2015 13:55 #1
Als je de Martenitsa makerij zelf wil beleven, ben je van harte welkom op 1 maart 2015 in Arnhem, de 6e editie al. Dit jaar is het in MFC Klarendal, Kazerneplein 2, van 13-17 uur. Reactie infoteur, 09-02-2015
Leuk!

Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 06-03-2016
Rubriek: Reizen en Recreatie
Subrubriek: Diversen
Bronnen en referenties: 1
Reacties: 1
Schrijf mee!