De Baltische staten en hoofdsteden: Vilnius

Trots toont Vilnius, één van de mooiste oude steden van Noord-Europa, zijn drie symbolen: de Gediminastoren, de Berg met de Drie Kruisen en de Morgenroodpoort. In de daaromheen liggende zee van huizen vallen laatbarokke kerken en kloosters op. Ook de renaissance en het classicisme zijn in de Litouwse hoofdstad vertegenwoordigd en vormen samen met de overheersende gotiek een indrukwekkend en bijzonder levendig architectonisch geheel.

Vilnius in historisch perspectief

Waar de rivier de Vilna in de Neris uitmondt lagen al in de 11e eeuw nederzettingen. Direct na de stichting in 1323 ontwikkelde Vilnius zich tot een belangrijk wetenschaps-, cultuur- en handelscentrum. Vilnius (de Duitsers noemden de stad Wilna, de Russen Vilna, de joden Wilne en de Polen Wilno) stond van meet af aan open voor de wereld: grootvorst Gediminas begon al met het binnenhalen van ambachts- en kooplieden, die hij lokte met allerlei privileges. De strategische ligging tussen Oost en West maakte de handel met Rusland en de Hanzesteden aan de Oostzee mogelijk. Door de vereniging van Litouwen met Polen in 1569, de Noordse Oorlog (vanaf 1700) en een aantal verwoestende branden verloor de stad aan betekenis.

In 1579 werd hier de eerste universiteit van Oost-Europa gesticht. Met zijn 12 binnenplaatsen en 20.000 studenten heeft het de omvang van een stadswijk. Imposant zijn de Grote Campus met zijn arcaden en de in het complex geïntegreerde St. Johanneskerk met zijn barokgevel vol symmetrische composities en gewelfde vormen. Begin 19e eeuw was Vilnius weer de op twee na grootste stad van Oost-Europa. Van 1795 tot 1917 maakte de stad deel uit van het Russische Rijk en in de periode 1920-1939 van Polen. Na de inval van de Duitsers in 1941 werd de omvangrijke joodse gemeenschap in het 'Jeruzalem van het Oosten', zoals Vilnius ook wel werd genoemd, compleet uitgeroeid. De stad telt nu ca. 540.000 inwoners, van wie 60% Litouwers en voor het overige Polen, Russen, Wit-Russen en weer 0,5% joden.

Vilnius in vogelperspectief

Vanaf de late middeleeuwen heeft Vilnius zich tot één van de mooiste en rijkste steden van Oost-Europa ontwikkeld. De stad kon zich meten met Praag en Krakov en werd geroemd met namen als de 'parel van de barok' en 'stad der kerken'. De linkeroever van de Neris, een grote historische binnenstad met een wirwar van kleine straatjes en meer dan veertig kerken, heeft veel van de vroegere charme bewaard en is door Unesco uitgeroepen tot Werelderfgoed. Vanaf de toren op de Gediminasheuvel heb je een prachtig uitzicht op Vilnius. Vanuit vogelperspectief zie je niet alleen het nog altijd grote aantal kerken van de stad, maar ook de twee belangrijkste straten: de brede Gediminas-Prospekt en de smalle Pilies gatvė, de zuidwaarts lopende oudste straat van Vilnius. Op de Berg met de Drie Kruisen (Trijų Kryžių kalnas), één van de symbolen van de stad, aan de andere oever van de Vilnia, heb je eveneens een mooi overzicht. De betonnen kruisen symboliseren de kruisiging van Franciscaner monniken in 1333 door heidenen. De drie verdiepingen hoge Morgenroodpoort (Aušros-vartai) is de enige stadspoort die de tand des tijds heeft doorstaan (zie afbeelding inleiding). Erboven staat aan de stadskant een neoclassicistisch kapelletje met een Maria-afbeelding uit de 16e eeuw, waaraan wonderen zijn toegedicht en door veel pelgrims wordt bezocht.

De mooiste kerken van Vilnius

Onder aan de Gediminasheuvel (Gedimino Kalnas) werd een monument voor de stichter van de stad opgericht: een beeld van de grootvorst naast zijn paard, met zijn zwaard in de aanslag. De sneeuwwitte Stanislaus- en Wenceslauskathedraal is de blikvanger van het grote Kathedraalplein (Katedros aikšte). Hier klopt het hart van de Litouwse hoofdstad en is het logische vertrekpunt voor een wandeling door de historische binnenstad (senamiestis). De St. Annakerk (Šventos Onos bažnyčia) is één van de mooiste gebouwen en een symbool van Vilnius (zie afbeelding links). Het is een gotisch meesterwerk, gebouwd met 33 soorten stenen en heeft prachtige torenspitsen met metalen kruisen. De kerk vormt een excentriek koppel met de naburige gotische St. Bernardus (Sv. Bernadinu). De Russisch-orthodoxe Helige Geestkerk (Sv. Dvasios Cerkve) en het bijbehorende klooster zijn te bezichtigen. Vooral de barokke iconostase (iconenwand) is het bekijken waard. De in 1894 in Moorse stijl opgetrokken synagoge bleef als enige van de ooit 105 joodse gebedshuizen bewaard. De barokke Heilige Geest- of Dominicanenkerk (Šventosios Dvasios bažnyčia) heeft één van de mooiste interieurs: in rococostijl zijn er wel 16 altaren aan te treffen. Het interieur van de St. Petrus-en-Pauluskerk (Sv. Petro ir Povilo) is uitgevoerd in sierlijke barokstijl. Het plafond, de muren en gewelven zijn met 2000 figuren van wit pleisterwerk versierd: overal zie je heiligen, duivels, bijbelse en mythologische taferelen.

Belangrijkste musea in Vilnius

• In het Nationaal Museum (Lietuvos Nacionalinis Muziejus) wordt aan de hand van een overdonderende hoeveelheid tentoonstellingsstukken de Litouwse geschiedenis verteld.
• Over het vroegere en huidige joodse bestaan in Vilnius word je geïnformeerd in het Joods Museum (Vilniaus Gaono žydų muziejaus) gevestigd in het gemeenschapscentrum. In het Holocaustmuseum (Holokausto Muziejus) is een boeiende tentoonstelling te zien over de joodse bevolking onder het nazibewind.
• Het KGB-Museum toont ook een zwarte bladzijde uit de geschiedenis. Hier kom je meer te weten over de onderdrukking door de Sovjets en de Litouwse verzetsbeweging. Beangstigend realistisch zijn de voormalige executieruimte en de KGB-gevangenis.
• Het Barnsteenmuseum (Gintaro muziejus-galerija) herbergt prachtige sieraden van barnsteen. Bijzonder boeiend is de collectie blauwe, witte, groene en zwarte barnstenen; het grootste exemplaar weegt meer dan 2 kg.

Vrijstaat Užupis

Op het eerste gezicht is Užupis niet meer dan een buurt in de Oude Stad. Veel huizen en binnenplaatsen zijn gerenoveerd. De ongeveer 7000 inwoners, voornamelijk kunstenaars, streven naar onafhankelijkheid van Litouwen en hebben de onafhankelijke republiek Užupis uitgeroepen (Užupio Res Publika). De inwoners van deze vrijstaat hebben een eigen vlag, een president, grondwet en zelfs een legertje. Ze vieren graag feest en voelen zich verwant aan de Deense vrijstaat Christiania en de Parijse kunstenaarswijk Montmartre. Hun ideeën liggen op één lijn met die van de Dalai Lama, die Užupis in 2001 bezocht, want artikel 1 van hun grondwet luidt: 'Iedereen heeft het recht om gelukkig te zijn'.

Bezienswaardigheden in de naaste omgeving van Vilnius

De televisietoren (TV Bokštas) ten westen van de stad is met 326 m het hoogste gebouw van Litouwen. Op 168 m vind je een uitzichtplatform met een café. In het Paneriaibos waar in de Tweede Wereldoorlog 100.000 mensen, voornamelijk joden, werden vermoord, staat een monument. In het nabijgelegen museum zijn persoonlijke eigendommen, documenten en foto's te zien die bij de opgravingen zijn aangetroffen.

Dit artikel is onderdeel van de special De Baltische staten en hoofdsteden.