De Baltische staten en hoofdsteden: Riga

Jugendstilstad, enige metropool van de Baltische staten, Parijs van het Noorden -aan bijnamen voor Riga geen gebrek. Maar de vroegere Hanzestad en hoofdstad van Letland met zijn 800 jaar oude geschiedenis vraagt erom. De Oude Stad van Riga is een waar juweel, met het oude Slot, de trotse Dom, de beeldschone gildehuizen, maar bovenal het in oude luister teruggebrachte Huis met de Zwarte Hoofden aan het Raadhuisplein. 's Zomers trekt de stad veel bezoekers, die zich hier in het nachtleven storten.

Riga in historisch perspektief

In de Letse hoofdstad, die wordt doorsneden door de Daugava, wonen 700.000 mensen, een derde van de totale bevolking van Letland. Daarmee is Riga, aan de gelijknamige Golf, de grootste stad van de Baltische staten. De bevolking bestaat voor 40% uit Letten en evenveel Russen. Daarnaast zijn er minderheden als Wit-Russen, Polen en Oekraïners. Riga werd in 1201 gesticht met de bouw van een burcht door de Duitse adellijke Orde van de Zwaardbroeders die met een kruisvaardersleger de heidense Lijfen en Letten versloegen. Riga trad in 1282 toe tot de Hanze. Tot de Reformatie met de komst van het protestantisme speelden eerst deze katholieke orde en later de Lijflandse Orde een belangrijke rol. Riga was van grote betekenis als havenstad aan de Oostzee en daarom streden achtereenvolgens de Polen, Zweden en Russen om de macht over de stad. Eind 1918 werd Letland onafhankelijk en Riga de hoofdstad en regeringszetel. In 1940 marcheerden Sovjetsoldaten de stad binnen en 1941 belegerden Duitse troepen de stad. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie werd Riga in 1991 opnieuw de hoofdstad van de onafhankelijke republiek Letland (Latvija).

De Oude Stad van Riga

Rond het Raadhuisplein staan het classicistische Raadhuis van 1764 en het Melngalvju nams (Huis met de Zwarte Hoofden), met een schitterende façade in Hollandse renaissancestijl; het pand werd in 1941 verwoest, maar is in de jaren '90 gereconstrueerd (zie afbeelding rechts -gebouw rechts). Binnen vind je de Grote Feestzaal, de Lübecker Zaal met een panorama van de stad Lübeck en de Letse Zaal. Midden op het plein staat een replica van ridder Roland. In het Mentzendorffhuis krijg je inzicht in het leven van de 17e en 18e eeuwse bourgeoisie van Riga. Eén van de levendigste pleinen van de stad met zijn vele restaurants is Līvu laukums (Livplein). Rond het Domplein springen de Beurs en het Radiohuis in het oog. Even verder staan de Drie Gebroeders (Tris brali), drie huizen die in verband worden gebracht met de Drie Gezusters in Estlands hoofdstad Tallinn. Het Slot van Riga (Rigas pils) werd in 1330 gebouwd als burcht voor de ridders van de Duitse Orde. Na het uiteenvallen van de ordestaat resideerden in het slot de heersers van de stad. Nu zetelt hier de Letse president. Ten noordoosten van de St. Jacobskerk stuit je op de Zweedse Poort, de enig bewaard gebleven stadspoort die eind 17e eeuw midden in een woonhuis werd gebouwd; erboven vind je het stadswapen van de stad. Ten oosten ervan staan een gerestaureerd stuk stadsmuur en de machtige Kruittoren, die ooit deel uitmaakte van de vestingwerken en nu als museum dienst doet.

De Nieuwe Stad van Riga

Vanaf eind jaren 80 van de 20e eeuw werden bij het 42 m hoge Vrijheidsmonument op de Brivibas bulvaris (Boulevard van de Vrijheid) talrijke demonstraties gehouden door de onafhankelijkheidsbeweging, en tot op de dag van vandaag leggen de Letten ter herdenking van hun vrijheidsstrijd bloemen aan de voet van het monument. Aan beide kanten van het monument strekt zich het Bastejkalnspark uit, dat de Oude van de Nieuwe Stad scheidt. Niet ver van het monument staat de Laimaklok, het bekendste ontmoetingspunt van de stad. De beroemde Nationale Opera dateert van 1883. In de Nieuwe Stad staan veel van de jugendstilgebouwen waaraan Riga zijn faam dankt.

Jugendstilstad Riga

De Letten gaan er prat op dat de stadskern van hun hoofdstad sinds 1997 op de Werelderfgoedlijst van de Unesco staat. Anders dan de middeleeuwse Oude Stad van Tallinn dankt het centrum van Riga deze onderscheiding aan de 800 jugendstilgebouwen, een unicum in de wereld en zelfs meer dan Wenen, de jugendstilstad bij uitstek. Rond het begin van de 20e eeuw was in deze toenmalige Russische stad sprake van een bouwexplosie. Buiten de Oude Stad liet de burgerij talrijke huurwoningen verrijzen. Tussen de Albert- en de Elizabethstraat veranderden de gevels in ware kunstwerken, met sierlijke gezichten, dieren, bloemen en fraaie ornamenten -van begane grond tot aan het dak (zie afbeelding links). Ook de hal van menig huis is opgetrokken in jugendstil of art nouveau. Eén van de ontwerpers was Michael Eisenstein, de vader van regisseur Sergej Eisenstein. Hij en zijn collega's lieten hun fantasie de vrije loop, experimenteerden uitvoerig met kleuren en vormen en schiepen de fraaiste huizen. Al snel kreeg de opkomende nationale beweging grip op de bouwmeesters, die elementen uit de volksarchitectuur in hun bouwwerken begonnen te integreren. Ze hebben de oorlog en de Sovjettijd verbazingwekkend goed doorstaan. Een aantal modelexemplaren staat nu weer in frisse kleuren. Ook andere panden worden volop gerestaureerd.

Bijzondere kerken en musea

De Doma baznīca (St. Mariadom) is de grootste kerk van de Baltische staten met ruimte voor 5000 gelovigen en lutherse erediensten. De bouw gaat terug tot de 13e eeuw. Binnen zijn stijlelementen uit de gotiek, renaissance en barok te ontdekken. Het orgel met 6768 pijpen behoort tot de grootste en fraaist klinkende van Europa. De Svētā Pētera (St. Petruskerk), met een 123 m hoge toren, stamt eveneens uit de 13e eeuw en werd diverse keren door branden en oorlogen verwoest. De kerk doet dienst als tentoonstellingsruimte voor moderne kunst. Van de kerktoren heb je een fraai uitzicht op de stad. De Svētā Jēkaba (St. Jacobskerk) is een rooms-katholiek godshuis en zetel van de aartsbisschop van Riga. De torens van deze drie genoemde kerken domineren de skyline van Riga (zie afbeelding inleiding).

Het Bezettingsmuseum is een lelijk zwart gebouw van Russische makelij aan het Raadhuisplein en documenteert het Letse bestaan ten tijde van de Duitse en Russische bezetting. In het Joods Museum kom je meer te weten over de geschiedenis van de 80.000 joden in Letland. Behalve het gruwelijke lot van de joden onder de Duitse bezetting tussen 1941 en 1944 wordt het moderne joodse leven van na de onafhankelijkheid aanschouwelijk gemaakt. Ten oosten van het centrum aan het Juglasmeer ligt het Volkenkundig Museum. Het bestaat uit meer dan honderd overwegend 18e en 19e eeuwse gebouwen, waarin de geschiedenis van de Letse plattelandsbevolking wordt verteld.

Overige bezienswaardigheden

Samen met de inwoners van Riga inkopen doen is mogelijk op de Centrale Markt, die in en rond de al van ver zichtbare voormalige zeppelin hangar wordt gehouden (zie afbeelding rechts). De keus aan levensmiddelen is enorm. Ook al kom je hier niet om iets te kopen, is het de moeite waard om je ogen de kost te geven en je in het marktgewoel te storten. De gewilde souvenirs zijn producten van leer, barnsteen en bijzondere linnen artikelen. Operaliefhebbers mogen een bezoek aan het jaarlijkse Operafestival (half juni) eigenlijk niet overslaan. Erg bijzonder zijn de grote zang- en dansfeesten die om de vier of vijf jaar in de Baltische staten worden gehouden. In het voormalige concentratiekamp Salaspils (22 km ten zuidoosten van Riga aan snelweg 6) werden tussen 1941 en 1945 ca. 100.000 mensen -voornamelijk joden- vermoord. In het in 1976 geopende monument herinneren enorme betonsculpturen aan dit huiveringwekkende leed.

Dit artikel is onderdeel van de special De Baltische staten en hoofdsteden.