Met de tram op ontdekkingstocht door Lissabon

Het klimaat, de vele terrasjes en de statige panden uit de tijd van de ontdekkingsreizen stralen charme uit. Geen wonder dat Lissabon volop profiteert van de groei in stedentrips. De ligging op diverse heuvels aan de brede Taag is fantastisch en levert prachtige miradouros (uitzichtpunten) op. De heuvels kun je het beste bedwingen met de vier elevadores (liften) en met de eléctrico (tram). Zo ontdek je de mooiste delen van de stad. Maar Lissabon is ook klein genoeg om te voet te bekijken.

Portugal in historisch perspektief

Dankzij de ontdekkingsreizen van o.a Vasco da Gama, die de zeeroute naar Indië ontdekte in 1498, werd Lissabon (Lisboa) een rijke stad. In Belém is nog iets van de immense rijkdom van de toenmalige wereldmacht te zien, met name in het Jerónimosklooster. In 1755 werd de stad totaal verwoest door een aardbeving, de ruïne van het Convento do Carmo herinnert daar nog aan. Nadien is de Portugese hoofdstad op indrukwekkende wijze herbouwd. In het laaggelegen centrum werden brede avenues met art nouveau gebouwen en straatcafés aangelegd. Baixa (de benedenstad) kreeg een schaakbordpatroon en het symmetrische plein Comércio werd de toegang tot de rest van de stad. In de 19e tot ver in de 20e eeuw was Portugal echter het armenhuis van Europa. Als lid van de EU werd er vanaf de jaren '90 dankzij Europese gelden veel opgeknapt en gebouwd. Voorbeelden zijn het Expo 98-terrein (Parque das Nações), het winkelcentrum Amoreiros en de infrastrucurele werken voor het voetbaltoernooi Euro 2004. De eurocrisis als gevolg van de kredietcrisis van 2008 treft ook Portugal zwaar en noodzaakt het land de enorme staatsschuld middels forse bezuinigingen te verlagen.

Kenmerken Lissabon

Schoenpoetsers, azulejos (beschilderde tegels) op de huizen en in de metrostations, krakende oude trams in de smalle straten en restaurants waar je sardientjes of bacalhau (stokvis) eet, terwijl je luistert naar de melancholieke fadomuziek. Dat is Lissabon: een half miljoen inwoners, gemoedelijker en overzichtelijker dan veel andere Europese hoofdsteden. Deze stad moet het meer hebben van haar ligging en ontspannen uitstraling dan van topmusea of bezienswaardigheden. En hoewel de prijzen stijgen, is het ook nog altijd één van de goedkoopste steden.

De eléctrico's van Lissabon

Vanaf de rechteroever van de rivier de Taag ziet Lissabon eruit als een harmonieus geheel van pastelkleurige panden met daarboven de spitsen en koepels van kerken en kloosters. Maar eenmaal in de stad zijn er aanzienlijke verschillen tussen de wijken. Een goede manier om die te zien is een rit met de tram. Deze eléctrico's rijden in Lissabon sinds begin 19e eeuw en vooral de 'heuvellijnen' lijken sindsdien ook nooit vervangen te zijn! De trams rijden vooral in het zuidelijk deel van de stad. Het tramnet bestaat nu nog uit vijf lijnen met een lengte van 48 km. De bekendste route is die van lijn 28 die door het oude centrum loopt. Lijn 12 maakt een klein rondje door Alfama (het oostelijk deel van de 28), de 15 en 18 gaan richting Belém en de 25 doet het westelijke stuk van de 28 door Bairro Alto en Lapa. Naar het fraaie kunstmuseum Gulbenkian en het Expo-terrein kun je beter de metro nemen.

Tramtour met uitleg

Speciaal voor de toeristen rijden er rode trams. Vanaf het Praça do Comércio (Comércioplein →zie afbeelding inleiding) start de tramtour Colinas de Lisboa. Tijdens deze anderhalf durende sightseeingtour krijg je uitleg in het Nederlands via een koptelefoon. De route gaat door de Baixa naar het Largo Martim Moniz en in noordoostelijke richting langs de Moorse wijk Mouraria. Vervolgens slingert en kraakt de eléctrico omhoog door de smalle straten van Graça. Opvallend is hier hoeveel huizen aan de buitenkant versierd zijn met azulejos. Deze tegels zijn niet alleen decoratief, maar ook isolerend en goedkoop. De tram gaat langs de Graçakerk, het São Vicente Klooster en duikt dan Alfama in. Deze volkswijk is een doolhof van smalle straatjes en trappen, waar je het Moorse en middeleeuwse verleden nog proeft. De tram rijdt verder via het Largo das Portas do Sol en langs de kathedraal Sé naar beneden door de Baixa. Aan de overkant gaat het weer omhoog naar Bairro Alto, een culturele wijk met statige panden, veel theaters, muziekcafés en (boek)winkels. De eléctrico keert bij de Estrelakerk, niet ver van de regeringsgebouwen en rijdt dan via de villawijk Lapa, waar de meeste ambassades zijn gevestigd en de havenwijk Ribeira, terug naar het Praça do Comércio.

De populaire tramlijn 28

Het nemen van de 'gewone' tramlijn 28, die grotendeels dezelfde route volgt als de sightseeingtour, heeft twee grote voordelen. De kosten zijn beperkt -zelfs gratis met de Lisboa Card- en je kunt uitstappen waar je maar wilt. Zo moet je zeker een kijkje nemen in het grote São Vicente Klooster, genoemd naar Vicente, de beschermheilige van de stad. Enorme tegelvoorstellingen, beschilderde plafonds, graftombes van de koninklijke Braganzafamilie: het is allemaal even indrukwekkend. Bij het Largo das Portas de Sol staat de Santa Luziakerk met een uitzichtterras (let ook op de tegelplateaus). Je hebt een mooi uitzicht over de rode daken van Alfama met op de achtergrond de Taag. Loop je verder naar boven, dan kom je bij het ommuurde Castelo de São Jorge op de heuveltop en ook dat biedt een schitterend uitzicht, maar dan de andere kant op (zie afbeelding links). Van het kasteel zijn slechts de muren over, maar het is een aangename, schaduwrijke plek.

De elevadors van Lissabon

Tramlijn 28 heeft in de benedenstad een halte ter hoogte van de Rua Augusta, een gezellige wandelstraat met winkels en terrassen. Daarna klimt hij omhoog langs het Chiadomuseum met Portugese kunst naar Bairro Alto. Stap uit bij de Praça Luis Camões en ga daar te voet verder. Bijvoorbeeld naar de Rua Garrett met luxe kledingzaken -deels herbouwd na de grote brand in 1988- of naar de São Roquekerk, een staaltje onvervalste barok met een overdaad aan bladgoud, schilderingen en versieringen. Wandel in elk geval naar de sfeervolle ruïne van het Carmoklooster. Ter hoogte van het klooster bevindt zich de bovenuitgang van de elevador de Santa Justa (zie afbeelding rechts). De drie andere elevadors (Bica, Lava en da Gloria) zijn gele trams die een steil stuk overbruggen, maar de Santa Justa is een gietijzeren constructie met een echte lift. Boven is een klein café met terras. Het uitzicht is wederom weergaloos, onder andere op het Praça Dom Pedro met de opvallende zwart-witte bestrating.

Afdalen door Alfama

Ook de wijk Alfama verdient een nadere verkenning te voet. Typerend voor deze volkswijk zijn de vogelkooien aan de gevels, het wasgoed boven de smalle stegen en de marktkramen met vis en groente langs de Rua de São Pedro en Rua São Miguel. De talrijke cafés, restaurants en kruidenierswinkels zijn er niet groter dan een huiskamer. Uiteindelijk kom je uit op het Largo de C. de Dentro waaraan het Fadomuseum zit. De expositie is leuk opgezet met nagemaakte werkplaatsen, cafés, oude kleding, foto's en vanzelfsprekend veel muziek. Onder andere via koptelefoons krijg je uitleg over de fado, de melancholieke muzikale vertelling.

De kathedraal van Lissabon (Sé) is een vrij simpel gebouw, interessant zijn vooral de Romeinse opgravingen (thermen en een theater) op het middenterrein van de kloostergang. De Santo Antoniokerk staat in schril contrast met buurman Sé door de drukke decoraties; de sacristie is van top tot teen bedekt met azulejos. Wil je meer weten over deze beschilderde en geglazuurde tegels, neem dan bus 105 naar het Azulejosmuseum. De enorme colectie is ondergebracht in een klooster en varieert van historische tot heel moderne tegels.

Naar Belém met tramlijn 15

Tramlijn 15 is een moderne tram en rijdt in ongeveer een half uur van het Comércioplein naar Belém. Eerst langs het Municipioplein -het kleine, maar zeker zo mooie en stijlvolle broertje van het Comércioplein- en dan parallel aan de rivier langs het Museum voor Oude Kunst en de Ponte 25 de Abril, die doet denken aan de Golden Gate Bridge. In Belém kun je wel een dag doorbrengen, want er zijn enkele mooie musea: het koetsenmuseum, het scheepvaartmuseum en in een deel van het klooster het archeologisch museum. Het hoogtepunt is echter een bezoek aan de kerk en de kloostergang van het Jerónimos Klooster (São Jerónimo a Belém). De kerk heeft schitterend gebeeldhouwde portalen, met name aan de zuidkant. Ook het interieur is de moeite waard met mooie ramen, bewerkte pilaren en enkele graftombes, onder andere van Vasco da Gama die vanuit Belém zijn wereldreizen begon. De prachtige kloostergang van lichte steen heeft twee verdiepingen. Tegenover het klooster staat aan de Taag het imposante Monument der Ontdekkingen (zie afbeelding links) met in het plaveisel de wereldkaart. Even verderop is de Torre de Belém al eeuwen een markant herkenningspunt bij de monding van de Taag.