De vijf Hanzesteden rond de Zuiderzee

Harderwijk, Elburg, Stavoren, Hindeloopen en Harlingen waren welvarende handelssteden en drukke vissershavens. Harderwijk, Elburg en Stavoren waren zelfs lid van het machtige Hanzeverbond en Hindeloopen en Harlingen onderhielden nauwe connecties met de Hanzesteden. Wat herinnert nog aan de Hanze in deze Zuiderzeestadjes?

Hanzeverbond

Tot op de dag van vandaag spreekt de Hanze tot de verbeelding. De term Hanze is afkomstig van het oud-Duitse woord Hansa dat 'groep' of 'verbond' betekent. Het verbond roept beelden op van internationale samenwerking, ondernemerschap en gemeenschappelijke cultuur, vergelijkbaar met de Europese Unie vandaag de dag. Meer dan 200 steden waren lid van het verbond, dat zich uitstrekte van Reval (nu Tallin) in Estland tot aan het Belgische Dinant (zie kaart rechts). De Hanze bezat tussen 1200 en 1560 grote politieke en economische macht. De steden handelden in zout, granen, vis, hout, wijn, bier, dierenhuiden en laken. Het vervoer ging merendeels over zee en rivieren of over grote Hanzewegen.

Einde van de bloeitijd voor de Zuiderzeehavens

De zee bracht de steden langs de oostelijke oever van de Zuiderzee voorspoed en in hun kielzog de Hanzesteden langs de IJssel (Hasselt, Kampen, Zwolle, Hattem, Deventer, Zutphen en Doesburg). Dankzij de scheepvaart naar Noord-Duitsland, Scandinavië en de landen rond de Oostzee bloeide de handel. Maar de zee gaf en de zee nam. Vissers keerden niet terug en de steeds terugkomende overstromingen zorgden voor veel overlast. De Afsluitdijk (1932) en de latere inpolderingen betekenden de doodsteek voor de zuiderzeevisserij. Niet langer verlieten de botters de havens voor de vangst van bot, ansjovis, haring, spiering of garnaal. De oude vissersboten, vaak piekfijn gerestaureerd, dobberen nu in de jachthavens. De voormalige Hanzestadjes bewaren zorgvuldig de herinneringen aan die tijd in het stadsbeeld en in de stadsmusea.

Harderwijk

In 1280 werd Herderwich, zoals Harderwijk toen heette, lid van de Hanze. Harderwijker schippers voerden met hun koggen (zie afbeelding inleiding) -karakteristieke schepen met een hoog voor- en achtersteven en één mast - graan, hout, bier en vis aan uit het Oostzeegebied. Deze goederen gingen via Harderwijk door naar onder andere Arnhem en Keulen. Harderwijk behoorde tot de kleinere Hanzesteden, maar speelde wel degelijk een belangrijke rol in het verbond. De stad betaalde een forse jaarlijkse bijdrage en had zelfs korte tijd een eigen handelspost in het stadje Skanör in Zuid-Zweden. Een felle stadsbrand in 1503 maakte een einde aan de bloeiperiode. Later kreeg Harderwijk de Geldersche Munt en een universiteit binnen haar stadspoorten.

Het hedendaagse Harderwijk is vooral bekend vanwege het Dolfinarium. Grote parkeerplaatsen langs de Strandboulevard geven de entree tot de binnenstad vanaf 'zeezijde' een rommelige aanblik. Rond de Vischmarkt, gelegen achter de Vischpoort (zie afbeelding links), is de sfeer van het oude Harderwijk het best bewaard gebleven. Het is een ruim plein omgeven door voorname herenhuizen. Al wandelend zijn er steeds verrassende ontdekkingen: het Linnaeustorentje, de vissershuisjes, het rondeel en het Oude Blokhuis. Het stadsmuseum Harderwijk (www.stadsmuseum-harderwijk.nl) belicht de geschiedenis van Harderwijk. De praktische stadswandeling Hanzestad Harderwijk, gratis af te halen bij het VVV-kantoor, leidt de bezoeker aan de hand van foto's en korte teksten langs alle bezienswaardigheden in het centrum van de stad.

Vestingstad Elburg

Elburg is een vriendelijk en harmonieus vestingstadje dat uitnodigt om gewoon wat door de hobbelige straatjes en over de wallen te wandelen. Het rechte stratenplan is een ontwerp van Arent thoe Boecoop, rentmeester van de Veluwe, die in opdracht van de hertog van Gulik het oude Elborch iets landinwaarts verplaatste en ommuurde. Later kwamen daar grachten en een omwalling bij. Binnen de muren is sindsdien nauwelijks iets veranderd. Van een levendige Hanzestad veranderde Elburg in de 17e eeuw in een vissersplaats met een grote vloot. Door de afsluiting van de Zuiderzee kromp de vloot sterk in en na de aanleg van de dijk rond Oostelijk-Flevoland was het gedaan met de visvangst. Elburg kan druk zijn maar de meeste bezoekers lopen op en neer door de hoofdstraat om vervolgens neer te strijken op één van de terrassen. Het Museum Elburg (www.museumelburg.nl), gehuisvest in het voormalige Agnietenklooster, heeft een kleine expositie over de visserij met speciale aandacht voor de Elburger botters. In de oude dubbelkapel -de zusters zaten boven en de burgers beneden- zijn nog enkele 15e eeuwse fresco's en een crypte te zien. In het museum is ook het VVV-kantoor gevestigd. Hier is de Stadswandeling Elburg verkrijgbaar die je langs alle monumenten leidt. Lopend over de kasseien kom je langs de muurhuisjes, de grote St. Nicolaaskerk, de Vischpoort en de oudste nog werkende touwbaan van Nederland. Hier vervaardigt de familie Deetman al tien generaties lang touw. De Vischpoort (zie afbeelding rechts) was oorspronkelijk een verdedigingstoren waar in 1592 een doorgang in werd gemaakt.

Stavoren

Van de elf Friese steden is Stavoren de eerste die stadsrechten verwierf. Het stadje lag gunstig aan de handelsroute tussen het Oostzeegebied en Engeland. Aan het eind van de 14e eeuw werd Stavoren lid van de Hanze. Door het ontstaan van een zandbank in de 17e eeuw nam het belang van de haven af. Pas na de aanleg van de spoorlijn naar Leeuwarden en het instellen van de veerdienst tussen Enkhuizen en Stavoren bloeide de stad weer op. In de vroegere zeehaven dobberen nu plezierjachten. De moderne felgekleurde architectuur langs de haven is een knipoog naar de pakhuizen uit de Hanzetijd. Op de kade kijkt het kleine beeldje van het beroemde 'Vrouwtje' roerloos uit over de zee (zie afbeelding links). Het beeldje symboliseert het verhaal van de rijke koopmansvrouw door wier hoogmoed -zij liet kostbaar graan in de zee storten- de haven verzandde. In de voormalige dienstwoningen van de veerdienst is het kleine Ponthús ondergebracht (www.ponthuus.nl). De bezoeker wordt hier op eigentijdse wijze bijgepraat over de geschiedenis van Stavoren. In de zomermaanden verzorgt de schipper van de Simmermoarn een verrassende rondvaart van Stavoren naar de Morra (www.simmermoarn.nl). Een leuke tocht die een andere kijk op dit Hanzestadje biedt.

Hindeloopen

Van Stavoren naar Hindeloopen is een korte reis. Van verre is de Westertoren al te zien. Deze was in het verleden een goed oriëntatiepunt voor de schepen op de Zuiderzee. Hindeloopen ligt op een smalle landtong die aan drie kanten wordt omgeven door het water. De smalle straatjes en steegjes, de vele kanalen en de hoge bruggetjes bieden een schilderachtige aanblik. Het stadje kwam pas in de 13e eeuw aan het water te liggen en had geen zeehaven. De Hindelooper schippers lieten hun schepen in Amsterdam bevrachten en voeren op Engeland, Scandinavië en de Oostzee. Door de geïsoleerde ligging en de vele contacten met 'vreemde' landen ontwikkelde Hindeloopen zijn eigen tradities op het gebied van schilderkunst, streekdracht, taal en interieur. Het aardige Museum Hindeloopen (www.museumhindeloopen.nl) besteedt uitgebreid aandacht aan deze onderwerpen.

Al dwalend door de straatjes kom je langs de kerk, het stadhuis, de commandeurswoningen en de likhûzen. In de zomermaanden, als de mannen op zee waren, woonden de vrouwen en de kinderen in deze 'kleine huizen'. Op de dijk is het op zonnige dagen een drukte van belang. Passanten strijken neer op één van de vele terrassen of bezoeken de expositie in de oude loods van de reddingboten. Bij de smalle brug staat het 17e eeuwse sluiswachtershuisje met klokkentoren (zie afbeelding rechts). Verder zijn er in het stadje veel ateliers waar meubels en voorwerpen worden beschilderd in de kleurige Hindeloopse stijl. Loop eens binnen bij Roosje Hindeloopen aan de Nieuwstad. Hindeloopen is als één van de elf Friese steden nauw verbonden met de Tocht der Tochten. Het Schaatsmuseum (www.schaatsmuseum.nl) is vol heroïsche verhalen over afgevroren tenen, gemiste stempels, winnaars en verliezers en attributen van de helden.

Harlingen

Harlingen is de enige echte zeehaven van Friesland. De stad heeft twee mooie oude havens: de Noorder- en de Zuiderhaven. Vooral de brede Noorderhaven is met zijn hoge pakhuizen, statige woonhuizen van kapiteins en reders en de bruine vloot een lust voor het oog (zie afbeelding links). De pakhuizen met klinkende namen als Brittannia, Rusland en Polen, maar ook Java, Sumatra en Batavia herinneren aan verre oorden waar de schippers uit Harlingen handel dreven. Harlingen moet het vooral hebben van de aanwezigheid van de zee. Nergens proef, voel en hoor je de zee beter dan vanaf de wandelpromenade. Grote panelen met historische informatie en foto's begeleiden de wandelaar op zijn zwerftocht door de stad. Ondanks de handel op de landen rond de Oostzee bereikte Harlingen nooit de status van Hanzestad. Voor meer informatie kun je terecht in het Hannemahuis. Een audiotour leidt langs museale topstukken en voorwerpen met een spannend verhaal. In de tegelzaal is een overzicht van Harlinger aardewerk en tegels, een belangrijk exportproduct. Het aardewerk is nog te zien in de Harlinger Aardewerk- en Tegelfabriek in de Voorstraat 84 of in het Aardewerk Museum aan de Zoutsloot 43. De leukste tijd om de stad te bezoeken is tijdens het Straatfestival (www.straatfestivalharlingen.nl).