Kruidenteelt in Brazilië

Een verslag over de teelt en het oogsten van geneeskrachtige planten door de vrouwen van Medianeira in Brazilië. Begin maart, na een verrassend vroege aanzet van de lente in februari, lijkt de winter zich te bedenken en krijgen we een hele week regen. In Medianeira is het nu nog volop zomer. Na de hitte van december en januari, is maart gewoonlijk een aangename periode, met koelere nachten, zodat iedereen zich wat fitter gaat voe­len. Ook het werk op het land wordt draaglijk­er, nu de zon 's middags minder verzengend is. Veel boeren in Zuid-Brazilië zien hun maïs-oogst naderen. Als het weer heeft meegewerkt en de plagen hebben het laten afweten, is dat een geruststellend vooruitzicht. Voor het geval de oogst weer eens tegenvalt, hebben kleine boeren een waaier van strategieën uitgewerkt om te overleven. Een deel van hun activiteiten is gericht op zelfvoorziening: een koe, wat kip­pen, een varken, groenten, maniok, zoete bataat, geneeskruiden, fruitbomen, zelf kaas, salami of zeep maken, ... Veel boeren proberen zich daarbij te specialiseren in enkele activiteit­en en verkopen in de stad wat ze zelf niet con­sumeren.

Kruidenteelt

Bijna alle plattelandsvrouwen in Brazilië telen geneeskruiden, voor eigen gebruik wel te ver­staan. De huisapotheek groeit als het ware naast de keukendeur: een babosa (Aloë vera) tegen brandwonden, funcho (Foeniculum vulgare) voor babykrampen, melissa (Melissa officinalis) om beter te slapen, alcachofra (Cynara scolymus) om te gebruiken bij slechte spijsvertering en tansagem (Plantago major) voor allerlei ontstekingen. Deze gewoonte, die nog steeds tot de volkse cultuur van het platte­land hoort, hebben de vrouwen overgenomen van hun moeders en grootmoeders.

Een beperkt aantal vrouwen gaat nog een stap verder. Zij produceren kruiden om te verkopen. In de buurt van Medianeira worden deze opgekocht door het kruidenbedrijf Yanten. De lijst van planten die gebruikt worden om hun geneeskrachtige eigenschappen is indruk­wekkend maar Yanten beperkt zich om prak­tische redenen tot een 40-tal planten. Omdat de kwaliteit van de eindproducten afhangt van de kwaliteit van het plantaardig materiaal, worden de vrouwen die kruiden telen rechtstreeks begeleid door een land­bouwkundig ingenieur. Van deze vrouwen wordt verwacht dat ze nieuwe teelttechnieken aanleren en regelmatig naar vormings­bijeenkomsten gaan. De regels waaraan de pro­ducenten zich moeten houden zijn (volgens hen althans) bijzonder streng.

Teeltadviezen

Het begint bij de keuze van het terrein. Niet aan de rand van de weg, niet langs kippen- of varkensstallen, niet langs akkerland waarop bestrijdingsmiddelen gebruikt worden, niet langs de afvoer van afvalwater, ... Vaak liggen de percelen in of naast de groentetuin, wat meestal geen problemen oplevert. Toch moeten alle randvoorwaarden in orde zijn om toekom­stige problemen te vermijden.Voor de voorbereiding van de bodem worden groenbemesters en dierlijke mest aanbevolen boven kunstmest die voor de meeste kleine landbouwers te duur is en bovendien door velen verkeerd wordt aangewend. Extra bemesten wordt slechts toegestaan tot twee maanden voor de oogst, ook op omliggende groentebedden. Bovendien moet de mest ingewerkt worden in de bodem. De ervaring leerde dat dit vereist is opdat de planten gevrijwaard zouden blijven van hoge concen­traties coli-bacteriën, wat hen ongeschikt maakt voor verder gebruik. Een andere regel is het absolute verbod op het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen. Hoewel sommige middelen technisch gezien geen probleem vormen, worden ze niet toege­staan om de regel eenvoudig en rechtlijnig te houden.

Oogsten

Wanneer de vrouwen de nodige kennis hebben verworven, kunnen ze de planten zo kiezen dat het werk niet samenvalt met de drukste perioden van hun andere teelten (maïs en bonen) en dat het bijkomend inkomen over het jaar gespreid wordt. Het zachte klimaat laat het voorjaar immers half augustus beginnen en de herfst doorlopen tot eind juni. Veel geneeskruiden kunnen dan ook bijna het hele jaar door geoogst worden.

In het voorjaar worden vooral bloemen geoogst (Calendula officinalis, Chamomilla recutita, Achillea millefolium en Chrysanthemum parthenium), maïszijde en de bladeren van enkele vroegbloeiers (Echinodorus macrophyllus en
Bauhinia forficata).

Daarna komen hele planten aan bod (Phyllanthus niruri, Salvia officinalis, Rosmarinus officinalis, Passiflora alata en Mikania glomerata) en nog later enkele bladgevende bomen (Casearia sylvestris, Eucalyptus globulus en Vitex taruma) en herfst-bloeiers (voor Achyrocline satureioides gaat men traditiegetrouw in de "goede week" op pad). In de winter worden wortels geoogst (Pfaffia paniculata en Trianosperma tayuya).

Oogsten gebeurt door de vrouwen zelf. Het plantaardig materiaal wordt in raffia zakken verzameld en naar de stad vervoerd met een wagen. In principe begint men wanneer de dauw is opgedroogd en wordt er niet gewerkt tijdens de middaguren. Er worden alleen plant-delen geoogst die geschikt zijn om gedroogd en verder verwerkt te worden: geen zieke of door insecten aangetaste planten, geen stoffige of modderige delen. Een eerste selectie gebeurt op het land om te vermijden dat veel overtollige ballast zou getransporteerd worden. Zo worden bladeren van stengels geritst als deze niet geschikt zijn voor verder gebruik.

Een kruidenvoorbeeld: Bauhinia forficata / Pata de Vaca

Braziliaanse orchideeboom, wintergroene tropische boomachtige klimplant. De bloemkleur is wit. Mayavrouwen kennen een oude manier van anticonceptie, die nu door de meeste mensen vergeten is. Tijdens de menstruatiecyclus drinken zij voor iedere maaltijd 1 kopje pata de vaca-thee - een handvol plant, die 10 minuten in 3 kopjes water heeft gekookt. Men zegt dat deze hoeveelheid zes maanden effectief is. Men zegt ook dat wanneer men de thee gedurende negen menstruatiecycli drinkt, men onherstelbaar onvruchtbaar wordt.

De Maya's uit Yucatec gebruikten deze klim­plant van oudsher voor het bevestigen van de dwarsbalken en dakplanken van hun huizen. De schors wordt eraf getrokken, naar binnen toe dubbel gebouwen en in grote rollen opgeslagen. De rollen worden vochlig gemaakt en de schors wordt flexibel genoeg om als bindmateriaal benut te kunnen worden.