Rondreis Jordanië: De bedoeïenen en hun kamelen

De kameel is niet weg te denken uit het leven in de woestijn. Hij wordt gebruikt als last- en rijdier. Het dier heeft specifieke kenmerken om in dit klimaat te kunnen overleven. De bedoeïenen gebruiken de kameel steeds meer voor tochten met toeristen. In de moderne samenleving heeft de kameel ook de functie van statussymbool en geldt hij als teken van rijkdom. Veel bedoeïenenstammen hebben tegenwoordig een halfnomadisch bestaan en gebruiken moderne communicatiemiddelen.

Kameel en dromedaris

De kameel is ongeveer 40 miljoen jaar geleden ontstaan in Noord-Amerika en is verwant aan de lama en alcapa in Zuid-Amerika. De hedendaagse Arabische kameel is vermoedelijk tussen 2500-1500 v. Chr. voor het eerst gedomesticeerd in Arabië -aanvankelijk voor de melkproductie en later om zware lasten te vervoeren over de handelsroutes. Een reis vanuit het zuidelijk Arabisch schiereiland via de zogenaamde wierookroute naar Gaza of Petra duurde ongeveer 70 dagen; de karavanen bestonden soms uit duizenden kamelen, die elk ca. 500 kg droegen en 40 km per dag aflegden. Er zijn twee soorten kamelen: de gewone kameel met twee bulten (Camelus bactrianus) en de dromedaris met één bult (Camelus dromedarius). Beide dieren behoren tot dezelfde familie. In het Arabisch worden beide dieren 'djamal' genoemd. In Jordanië zijn ze dan ook alom aanwezig. De dromedaris wordt voornamelijk gebruikt in de zogenaamde kamelenraces. Professionele kamelenraces zijn, net als paardenraces, evenementen voor mensen die willen wedden en voor het toerisme.

Kenmerken van de kameel

De kameel is het ideale lastdier voor de zware omstandigheden in de woestijn; ze kunnen 15 uur achtereen een gelijkmatige snelheid van 5 km per uur volhouden. De dieren kunnen ca. 20 dagen zonder water. Tijdens langdurige periodes zonder voedsel of water overleven ze op het in de bult opgeslagen vet en verliezen ze soms wel een kwart van hun lichaamsgewicht. De normale lichaamstemperatuur van een kameel is ongeveer even hoog als die van de mens, maar vertoont veel grotere schommelingen; pas boven de 41 °C beginnen ze vocht te verliezen door te zweten. Door urineren verliezen kamelen maar een halve liter vocht per dag -evenveel als de mens, hoewel de kameel vier tot vijf keer groter is. Gezonde kamelen drinken ongeveer 20 liter water per dag, maar na een lange periode zonder water kunnen ze in slechts 10 minuten wel 80 liter drinken.

Naast een uitstekend reukvermogen bezitten kamelen enkele unieke kenmerken, waardoor ze zonder al te veel ongemak zandstormen kunnen doorstaan: ze hebben een dubbele rij zware wimpers om hun ogen te beschermen, zwaar behaarde ooropeningen om te voorkomen dat er zand in hun oren komt, en gespierde neusgaten die ze geheel of gedeeltelijk kunnen sluiten. In de paartijd kunnen de mannetjes gevaarlijk worden -ze bijten, schoppen en krijgen woedeaanvallen. Na een draagtijd van negen maanden wordt één kalf geboren, dat al na enkele uren kan lopen. Kamelen zijn pas na een jaar of tien volwassen. Ze verharen in de lente, als ze geen dikke vacht meer nodig hebben. De bedoeïenen maken kleden, tenten en kleding van kamelenwol, drinken de melk en gebruiken de gedroogde mest als brandstof.

Een tocht per kameel

Enkele leden van ons reisgezelschap, waaronder mijn vrouw, hebben op de ochtend voor vertrek van de lange busreis naar Amman, een tocht van een uur per kameel gemaakt rond de grote rots van onze 'desert camp'. Voor 15 dinar p.p. gingen de kamelen in een wandeltempo, met touwen met elkaar verbonden, onder leiding van de eigenaar, een plaatselijke bedoeïen, op stap. In verband met rugklachten heb ik me er niet aan gewaagd, maar ben wel een eindje meegelopen. Het op- en afstappen is vrij simpel, aangezien de dieren eerst met hun voorpoten door de knieën gaan en dan met hun achterpoten. Als ze gaan staan is de volgorde andersom. De geruchten dat kamelen stinken werd door het gezelschap tegengesproken. Wel dat de vacht erg zacht aanvoelde. Dit vroege tijdstip is vanwege de temperatuur bewust gekozen. Onderweg werd enkele keren gepauzeerd. Je kunt je goed aan de knoppen van het zadel, dat stevig tussen de vetbulten zit, vasthouden. Een jonge kameel liep zonder last mee, maar met muilkorf om te voorkomen dat hij bij zijn moeder ging drinken die dan teveel afgeleid zou worden. Af en toe werden wat stekelige, taaie woestijnplanten naar binnen gewerkt. Alles verliep heel gemoedelijk en rustig. De reizigers vonden het een fantastische ervaring. Dat de kameel in de beeldspraak 'het schip der woestijn' wordt genoemd heeft, behalve als vervoermiddel, ook betrekking op de deining die je voelt, zoals op een schip.

De bedoeïenen

Naar schatting is nog maar 7% van de Jordaanse bevolking als echte nomaden te beschouwen; de laatste decennia hebben veel bedoeïenen zich op een vaste plek gevestigd. Deze ontwikkeling heeft deels te maken met het regeringsbeleid en deels met het verlangen naar meer comfort. Er zijn vijftien grote bedoeïenenstammen in Jordanië. Het aantal families dat nog rondtrekt en in tenten woont vormt slechts een fractie van de hele bevolking. Toch zijn overal -van de woestijn tot de rand van de steden- de langwerpige, donkere tenten van verschillende stammen al van verre te zien (zie afbeelding links). Nu steeds meer bedoeïenen een halfnomadisch bestaan leiden -ze wonen 's winters in een dorp- is het onderscheid tussen het leven in een stad of dorp en het nomadenbestaan vervaagd. Tegenwoordig gaan de kinderen naar school, hebben ze electriciteit, tv's en mobiele telefoons. De kamelen worden steeds meer ingezet voor de toeristen voor een rijtoer.

Dit artikel is deel 9 van de 11-delige special Rondreis Jordanië.