Rondreis Jordanië: De oostelijke woestijnkastelen

Ten oosten van Amman gaan de steile groene heuvels rond de hoofdstad plotseling over in een vlakke, kale woestijn, die zich oostwaarts uitstrekt tot de grens met Irak. We bezoeken op de ochtend van dag vier van onze rondreis door Jordanië, als de hitte nog draaglijk is, in dit onafzienbaar grote gebied drie intrigerende woestijnkastelen van de Omajjaden, die uit het niets uit de vlakke, kale grond opdoemen. In dit dunbevolkte gebied, waar het bestaan hard is, leven bedoeïenen.

Het verre verleden

Honderden miljoenen jaren geleden was dit gebied net als het grootste deel van het huidige Jordanië een zee, die zich verschillende keren afwisselend terugtrok en het land bedekte. Waarschijnlijk trok het zeewater zich voor het laatst ca. 50 miljoen jaar geleden terug. Ongeveer een miljoen jaar geleden was het wijde, ondiepe bekken, waarin Azraq ligt een enorm meer en met het langzame verdwijnen van het water werd het een vruchtbare vlakte met uitgestrekte moerassen en poelen. Zo'n 12000 tot 14000 jaar geleden leefden in die moerassen neushoorns en een antilopensoort. Tot enkele tientallen jaren geleden kwamen er nog talloze dieren voor in de woestijn, die naar en oase trokken om te drinken. Gazellen, wilde ezels, struisvogels en de witte Arabische oryx (een antilopensoort) trokken er vrij rond. Ze werden bejaagd door wolven, hyena's en de bedoeïenen. Azraq was ook een pradijs voor vogels. Nu is daar nog maar weinig van over; de dieren die er nog zijn worden beschermd in reservaten, zoals het Azraq Wetland Reserve. Dat ligt niet aan de klimaatverandering (het klimaat is sinds de Romeinse tijd nauwelijks veranderd), maar aan de mens die bomen kapte, weidegronden liet overbegrazen, water oppompte voor de steden en met moderne wapens in terreinwagens op het wild joeg.

De oorsprong van de woestijnkastelen

Van het midden van de 7e eeuw tot halverwege de 8e, toen de Omajjaden het Arabische Rijk bestuurden en de kaliefen hun hof in Damascus hadden gevestigd, bouwden zij in dit woestijngebied complexen met forten, jachtkastelen, handelsposten, boerderijen en ontmoetingsplaatsen. Al deze bouwwerken hadden een watervoorziening en een landbouwterrein. Waarschijnlijk waren ze in de eerste plaats bedoeld om regelmatig contact te onderhouden met de bedoeïenenstammen, van wier trouw de Omajjaden afhankelijk waren. Toen rond 750 de Omajjaden door de Abbasiden werden verdreven en Bagdad de hoofdstad van het kalifaat werd, raakten veel van deze complexen in de Jordaanse woestijn verlaten; ze dienden alleen nog als tijdelijk kampement voor de bedoeïenen, die in de zalen hun vuurtjes stookten. We bezoeken deze dag vanuit Amman in oostelijke richting met de wijzers van de klok mee de kastelen Qasr al-Azraq, Qasr al-Kharana en Qusayr Amra, waar we bij laatstgenoemde fort in een bedoeïenentent (annex infocentrum) worden verrast met thee en muziek. Hieruit blijkt weer eens de gastvrijheid van de Jordaanse bevolking. Later die ochtend zullen we in een souvenirwinkel onderweg terug naar Amman met dezelfde gastvrijheid (en 'speciale' korting bij aankopen) worden verwelkomd.

Qasr al-Azraq

Het kasteel (qasr = kasteel of paleis) bevindt zich enkele kilometers ten noorden van de grens met Saoedi-Arabië , midden in het gelijknamige stadje, een oase. Azraq ligt aan het begin van de belangrijkste karavaanroute tussen het Arabisch schiereiland en Mesopotamië en Syrië. Het eerste fort (zie afbeelding inleiding) werd hier waarschijnlijk rond 200 door de Romeinen gebouwd aan een nieuwe weg. Tijdens het Byzantijnse rijk bleef het dienst doen. Voor de Omajjaden fungeerde Qasr al-Azraq als jachtkasteel en als ontmoetingsplaats met de bedoeïenenstammen. Na de val van de Omajjaden raakte het fort in verval.

In de 13e eeuw werd het volgens een inscriptie boven de hoofdingang herbouwd. Waarschijnlijk stamt ook de kleine moskee uit die rijd. Later is het complex ook door de Mammelukken en Ottomanen gebruikt. Het gebouw is opgetrokken in zwarte basaltsteen en geheel ommuurd. Opvallend is de massief basalten deur die het complex afsluit. Boven het poortgebouw zou de kamer zijn waar T.E. Lawrence ('Lawrence of Arabia') in 1917 de winter doorbracht en van waaruit hij en zijn mannen in 1918 succesvol oprukten naar Damascus, wat het einde inluidde van het Ottomaanse Rijk. Tegenwoordig is het kasteel als gevolg van een zware aardbeving in 1927 in slechte staat. De eeuwenoude bron bevindt zich aan de oostzijde.

Qasr al-Kharana

Van alle Omajjadische woestijnkastelen is Qasr al-Kharana het best intact gebleven. Het grote vierkante gebouw van twee verdiepingen is bovendien het enige dat op het eerste gezicht een militair karakter gehad lijkt te hebben. Het heeft op elke hoek ronde torens en in elke muur halfronde torens, behalve in de zuidmuur, waar zich de toegang bevindt. Vanaf de hoofdweg lijkt het fort niet eens zo groot, maar als je er voor staat zie je pas de robuustheid (70 m lang en 15 m hoog). Boven de ingang van één van de grote kamers is een korte tekst met het jaartal 710, het jaar waarin het gebouwd werd. Niemand weet wat de functie was van het complex. De kleine openingen in de buitenmuren waren te klein en te hoog om als schietgat te gebruiken. Waarschijnlijk dienden ze voor ventilatie. Twee mooie stenen trappen voeren naar de bovenverdieping, waar in verschillende kamers nog de originele bogen, koepels en gewelven bewaard zijn gebleven. Misschien diende het gebouw alleen voor incidentele ontmoetingen tussen de Omajjadische bestuurders en de bedoeïenenstammen. Opvallend is hoe heerlijk koel het binnen is. Het staat midden in het vlakke, kale woestijnlandschap met op de achtergrond de hoogspanningsmasten van het moderne Jordanië.

Qusayr Amra

Het harmonieuze natuurstenen Qusayr Amra staat in de Wadi Butm, een bedding die bijna het hele jaar droog staat en genoemd is naar de wilde pistacheboom die hier ooit talrijk was. Qusayr is het verkleinwoord van qasr, dat 'paleisje' betekent. Het werd in 711 gebouwd en is het enige wat rest van een groter complex. Waarschijnlijk hoorden er een vesting, een terrein voor de teelt van gewassen en barakken bij. We zien een audiëntiezaal met drie gewelven, een Romeins badhuis met vloerverwarming. Het bijzondere van Qusayr Amra is dat alle wanden en plafonds zijn bedekt met levendige fresco's, die taferelen met jagers, atleten, godinnen, musici, dansers en danseressen, badende kinderen en vrijwel ontklede vrouwen afbeelden. Ook zijn apen, vogels, gazellen en een gitaarspelende beer geschilderd, evenals diverse taferelen met ambachtslieden die aan het werk zijn. Ze zijn een kenmerk van de vroege Arabisch-islamitische kunst. Opvallend genoeg zijn ze in latere perioden, toen levende wezens niet langer mochten worden afgebeeld, niet vernietigd. De eerste die een edict uitvaardigde dat degelijke afbeeldingen verboden waren was kalief Yazid II (720-724). Overigens werden ze in niet-godsdienstige gebouwen -zoals hier- vaak wel getolereerd.

Dit artikel is deel 4 van de 11-delige special Rondreis Jordanië.