Rondreis Jordanië: De Jordaanvallei

De vruchtbare Jordaanvallei is de groentetuin van Jordanië. Het indrukwekkende landschap was het decor van veel historische en bijbelse gebeurtenissen. De getuigenissen van zeer oude beschavingen zijn in het hele gebied tussen het Meer van Galilea en de Dode Zee op archeologisiche vindplaatsen te zien. Wij bezoeken enkele historische plekken, maar komen nergens aan de oever van de Jordaan zelf, die door het intensieve gebruik als irrigatiebron door Israël en Jordanië steeds minder water bevat.

De Jordaan

Jordanië is genoemd naar een rivier, maar is tegenwoordig gek genoeg één van de droogste landen ter wereld. De rivier de Jordaan (Arabisch: Urdun) die duizenden jaren lang de watervoorziening vormde van oude beschavingen in dit gebied, begint zijn tocht aan de voet van de berg Hermon op de Libanees-Syrische grens. De rivier stroomt geleidelijk omlaag tot 200 m. onder zeeniveau in het Meer van Galilea (ook het Meer van Kinneret of Meer van Tiberias genoemd) om van daaruit uit te monden in de Dode Zee op 410 m onder de zeespiegel. Israël gebruikt het Jordaanwater dat uit het Meer van Galilea stroomt voor waterkrachtcentrales en voor de irrigatie van grote arealen met gewassen. De Jordaan zelf met zijn bruine water is bijna nergens bereikbaar, omdat hij de grens met Israël vormt; de meeste bezoekers vangen er alleen een glimp van op vanaf één van de bruggen of bij Bethanië. De oevers zijn dicht begroeid met tropische vegetatie, de rivier is maar enkele meters breed en minder indrukwekkend dan men, afgaande op de geschiedenis, zou verwachten.

Drie bruggen overspannen de rivier in de Jordaanvallei, die bekend staat als de ghor, een woord uit de Oudheid. Het betekent zoveel als 'een met palmen begroeide streek waar bezinksel ligt en waar nooit sneeuw valt'. Dit is het laagst gelegen gebied ter wereld, met een hoge luchtvochtigheidsgraad en zeer hoge temperaturen. Vroeger was het er kaal en onherbergzaam, maar dankzij de vruchtbare grond en een ingenieus netwerk van irrigatiekanaaltjes, zoals het Koning Abdullahkanaal dat evenwijdig met de rivier loopt, gedijen er nu de meest uitenlopende soorten groenten en fruit. Als gevolg van de irrigatie aan beide oevers is de Jordaan zelf nog maar een smal stroompje. In de jaren vijftig stroomde jaarlijks 1300 miljoen km² water door de rivier; nu is dat nog maar 200 miljoen - en daarvan bestaat de helft uit ongezuiverd overtollig water van viskwekerijen en rioolwater. Het steeds afnemende waterpeil is onmiskenbaar een signaal dat het kostbare water van de rivier op een eerlijke en verantwoorde manier verdeeld moet worden tussen de twee belanghebbende landen, Israël en Jordanië.

De Jordaanvallei

De Jordaanvallei, de rivier en de Dode Zee vormen de natuurlijke grens met Israël en de Westelijke Jordaanoever (Westbank). In de vlakte en bij de rivier zijn verwoeste huizen en andere sporen van de oorlogen tussen de Arabische landen en Israël nog zichtbaar, al verdwijnen ze langzamerhand. De vallei is niet zozeer het dal van de rivier zelf, maar een 20 km brede laagte waar de rivier door stroomt. Door zijn lage ligging is de vallei een natuurlijke broeikas met zachte winters, hete zomers, vruchtbare landbouwgrond en grote voorraden minerale grondstoffen. In het midden van de jaren zeventig van de vorige eeuw heeft de Jordaanse overheid een ontwikkelingsprogramma in dit gebied opgezet om de exploitatie van de agrarische en minerale hulpbronnen te bevorderen. Aanvankelijk bestond het programma uit stimuleringsmaatregelen om de grond in cultuur te brengen. Nu zorgt de overheid ook voor uitgebreide sociale voorzieningen voor de groeiende bevolking. Het contrast met het begin van de 20e eeuw, toen de vallei een onherbergzame en gevaarlijke streek was, geplaagd door malariamuggen en wetteloosheid, is zeer groot. In de woelige periode tussen 1967, toen de Westelijke Jordaanoever door Israël op Jordanië werd veroverd en tot bezet gebied gemaakt, tot 1972, toen de laatste militante Palestijnen door koning Hoessein uit Jordanië waren verdreven, werd de boerenbevolking van ca. 40.000 zielen bijna volledig uit de vallei verdreven.

Archeologische vindplaatsen

In de Jordaanvallei liggen meer dan 200 bekende archeologische vindplaatsen; het staat wel vast dat honderden andere nog niet ontdekt zijn. Ook hier zien we archeologen bezig. De oudste bewijzen van menselijke activiteiten -stenen werktuigen- zijn bijna een miljoen jaar oud. We bezoeken kort een aantal vindplaatsen. Pella op de oostelijke Jordaanoever is in historisch en bouwkundig opzicht de rijkste vindplaats in de regio. Bij opgravingen zijn nederzettingen en ommuurde plaatsen van de afgelopen 6000 jaar ontdekt. Behalve vondsten uit de periode voor onze jaartelling, zoals delen van muren, zijn er ook ruïnes uit de Romeinse, Byzantijnse en het begin van de islamitische periodes. De gerestaureerde moskee op de centrale hoogte stamt uit de 13e eeuw. Bij helder weer (het is tijdens ons bezoek helaas heiig) kun je vanaf het plateau de heuvels van Palestina/Israël zien. Verspreid in de vallei liggen verder enkele heuvels ('tells'), gevormd uit nederzettingen die steeds weer op de ruïnes van de vorige werden gebouwd. Voor een leek is er echter niet veel te zien.

De drukst bezochte historische plek is echter Bethanië over de Jordaan, ook bekend als de 'Doopplaats van Jezus', die inmiddels opgedroogd is (zie afbeelding rechts). Jarenlang lag deze plek in een verboden militaire zone aan de oever van de Jordaan. Na het vredesverdrag tussen Jordanië en Israël in 1994 keerden archeologen terug en deden diverse vondsten, zoals resten van Byzantijnse kerken, doopbassins, grotten en herbergen. Op grond van deze overblijfselen en reisverslagen van pelgrims uit de middeleeuwen was men er al snel van overtuigd dat Johannes de Doper (die zowel door christenen als door moslims wordt vereerd) aan de oostoever van de rivier moet hebben geleefd en hier hoogstwaarschijnlijk Jezus Christus heeft gedoopt. Er zijn hier verder een bezoekerscentrum en winkeltjes.

Dit artikel is deel 3 van de 11-delige special Rondreis Jordanië.