Brazilië, Brazilië

Brazilië is zo'n groot land, dat ieder reisverhaal tekort schiet om alles te belichten. Daarom gaat dit reisverhaal maar over een klein stukje van Brazilië, namelijk Salvador de Bahia en omgeving, waar je toch al aardig kennismaakt met de ziel van Brazilië en de Brazilianen. Het gaat ook over een klein paradijsje op aarde: Morro de São Paulo, een pittoresk badplaatsje op het noordelijke gedeelte van het Ilha de Tinharé. En tot slot de kennismaking met Candomblé: een Afro-Braziliaanse cultus.

Brazilië, Brazilië

Dat is de titel van een grootse en meeslepende familiekroniek van de schrijver Ubaldo Ribeiro. Dit epos omspant ruim drie eeuwen geschiedenis van Brazilië, waarin Ubaldo Ribeiro de ziel van Brazilië en de Brazilianen blootlegt. Te midden van oorlogen, walvisjacht, macumba, moord, kannibalisme en slavernij voltrekt zich de moeizame strijd om onafhankelijkheid. Het verhaal speelt zich voornamelijk af op Itaparica, het eiland dat tegenover Salvador ligt. Ik las het boek in mijn hotelkamer, terwijl ik uitzicht had op de baai van Todos os Santos en het eiland Itaparica. Er is dunkt mij geen betere plek om van dit boek te genieten.

Salvador

Salvador staat bekend als de "Afrikaanse ziel" van Brazilië; hier hebben afstammelingen van de Afrikaanse slaven hun culturele roots beter kunnen bewaren dan waar ook in de Nieuwe Wereld. Culinaire, godsdienstige en muziekale tradities, dans- en vechtkunst. De vechtkunst oftewel capoeira is vaak zomaar op de hoek van een straat te bewonderen.

Salvador bestaat uit twee delen: de Cidade Alta en de Cidade Baixa. Het hart van de historische Cidade Alta is de Pelourinho of Pelô. Dit historisch centrum van Salvador biedt volop koloniale architectuur en behoort tot het werelderfgoed. Veel van de gebouwen zijn gerenoveerd en geschilderd in heldere pasteltinten. Aan het centrale plein dat vrij steil omhoog voert en dat geplaveid is met hobbelige keitjes liggen een aantal rijk geornamenteerde kerken. Het is niet erg bekend, maar deze kerken zijn onderling verbonden door een netwerk van ondergrondse tunnels, waarschijnlijk voor verdedigingsdoeleinden, maar het zou ook voor illegale slavenhandel of de smokkelarij geweest kunnen zijn. Het interieur van de barokke kerk "Igreja e Convento São Francisco" (1723) is één en al rijkdom en schittering. Zo is er een zilveren kandelaar van maar liefst 80 kilo en de muren van de binnenplaats van het klooster zijn versierd met handgeschilderde Portugese tegels. Op dit plein moet je natuurlijk een caipirinho drinken, een alcoholisch drankje op basis van cachaça (sterke drank van suikerriet) geserveerd met limoen, suiker en ijs. De keuken van Bahia is de meest exotische van Brazilië, er wordt veel gewerkt met kokosmelk, de pittige malagueta peper en dendê olie (een rood/oranje West-Afrikaanse palmolie). De klassieke Bahiaanse specialiteit is de moqueca, een stoofschotel van zeevis. Een ander gerecht wat je op straat kunt kopen is acarajé (een gefrituurd pasteitje van bruine bonen en garnalen). Eén van de beste Bahiaanse restaurants in de Pelô is Casa da Gamboa.

Barra is de wijk die direct aan de levendige boulevard met imposante koloniale forten ligt. Heel veel hotels hier in Salvador liggen hoog en tellen veel verdiepingen. Om naar het strand te gaan wordt vaak gebruik gemaakt van een kabelbaantje. Het zwembad bij ons hotel is maar klein, maar aan de boulevard van de Barra vinden we een geweldige plek: het "centro espanhol", een gigantisch zwembad met alles erop en eraan. Het complex hangt als een soort warande boven de oceaan .... en er is geen kip! Barra kent ook een upscale winkelcentrum: Barra Shopping. Over shoppen gesproken: Brazilië is het Mekka voor de aanschaf van (half) edelstenen.

Candomblé

Candomblé is een religieuze beweging in Zuid-Amerika, maar vooral in Brazilië, ontstaan in de tijd van de slavernij. Het is een combinatie van elementen van de katholieke eredienst met de traditionele Afrikaanse religie van o.a. voorouderverering. Het voornaamste kenmerk is het Spiritisme, het contact maken met geesten door zang, dans, muziek en ceremonie. Het contact vindt plaats doordat een geest bezit neemt van één van de aanwezigen bij de ceremonie. Maar het leukste van deze godsdienst vind ik de opvatting dat de goden er zijn om de mens te helpen.

Over de goden "orixás" is veel terug te vinden in het boek "Brazilië, Brazilië", waarvan ik reeds eerder melding maakte. De ceremonies worden gehouden op een zogenaamde "terreiro", een soort buitenhuis annex tempel ver buiten het centrum van de stad.

Als toerist kun je overal een candomblé-tour boeken en dat doen we dan ook. Met een minivan worden we tesamen met een aantal andere toeristen naar zo'n terreiro gebracht

Als argeloze toerist weet je niet hoe "nep" dit wel of niet is. In ieder geval kon ik me niet aan de indruk onttrekken dat er sprake was van een rommelig gedoe. Een dikke neger, die de god Ogum moet voorstellen, is in het wit gekleed met een zilveren borstplaat en witte veren of dons op zijn hoofd. Hij ziet er aandoenlijk uit. Hij en andere deelnemers aan de ceremonie dansen zich in het zweet. Zijn ze in trance? Worden ze bezeten door een geest? Ik zou het niet kunnen vertellen. Plotseling is de sessie voorbij en wordt er een bescheiden maaltijd aangeboden. Ik weet het niet hoor, zodra het om geld gaat zijn zelfs de goden bereid je te bedonderen. Maar of dit nu acteerwerk was of niet, doet verder niets af aan de diepgewortelde traditie van de Candomblé.

Cachoeira

Cachoeira (met een taxi vanuit Salvador eenvoudig te bereiken) is een vredig koloniaal oord. Het stikt er van de galeries en ateliers met houten sculpturen van de Candomblé-goden. Hier is ook de sigarenfabriek van Dannemann gevestigd, waar Bahiaanse dames in traditionele kledij sigaren zitten te vervaardigen. Een oud convent biedt de mogelijkheid voor een lunch. Het plaatsje bestaat eigenlijk uit twee gedeelten: Cachoeira en São Felix, met elkaar verbonden door een oude houten, ratelende brug, waarover van tijd tot tijd ook een trein moet en dan kun je maar beter een kruis slaan.

Morro de São Paulo

Om in Morro te komen kun je het beste ook maar een tour boeken vanuit Salvador, als je het op één dag wilt doen. De reis erheen is best lang. Eerst met een veerboot naar Itaparica, dan met een busje een rit van zeker twee uur over het eiland Itaparica en vervolgens met een soort kleine hovercraft naar Morro. Maar dan kom je ook aan in het paradijs. Een poort die bij het uit de 16e eeuw stammende fort behoort verschaft toegang tot het stadje, waar kruiwagens als taxi dienen om koffers over de "hoofdstraat" (zand) te vervoeren. Je moet het gezellige plaatsje met restaurantjes en winkeltjes doorkruisen om bij de stranden te komen. Het zijn er vier, waarvan de bereikbaarheid afhankelijk is van het tij. Wij gaan naar strand nummer drie, waar een gammel houten restaurantje staat. Daar eten we voor nog geen 10 dollar ieder een hele kreeft met sla, brood en wijn. Het wordt vloed en we zitten aan ons tafeltje met de voeten in warm water. De zon schijnt, maar er vallen ook een paar spetjes regen. Paradise regained!