Rondreis IJsland: De dierenwereld

Ook wat de dieren betreft is IJsland een vredig land. Geen slangen, geen giftig ongedierte en vrijwel geen stekende insecten, zoals wespen, bijen en muggen. Vogels zijn de meest voorkomende diersoort. Het grootste landdier is de eland. IJsland is beroemd om de kolonies grappig ogende papegaaiduikers, het IJslandse paardenras waar men trots op is en de bijna dertig schapenrassen. Verder leven er diverse soorten walvissen, dolfijnen en zeehonden in de heldere oceaan rondom.

Landdieren

Toen de Vikingen in 874 op IJsland aankwamen hadden ze twee soorten dieren meegenomen, die tot de dag van vandaag uniek binnen de dierenwereld zijn gebleven. Het waren de IJslandse pony en het IJslandse schaap. Beide hebben op hun eigen manier net zo'n grote invloed op de ontwikkeling van het land gehad als de mens zelf. Zoals het paard een transportmiddel was en als arbeidskracht werd gebruikt, zo namen de schapen een sleutelpositie in wat betreft de overlevingskansen van het volk: hun vlees voorzag vele generaties IJslanders van voedsel en hun wol beschermde ze tegen de bittere kou van het harde klimaat. Zonder deze dieren zou IJsland onbewoonbaar zijn geweest.

Paarden
Paardrijden was eeuwenlang een noodzakelijke vaardigheid, toen dit vrijwel de enige vorm van vervoer was in de overwegend landelijke samenleving. Tegenwoordig is het een van de snelst groeiende vrijetijdsbestedingen op IJsland, met een geschat aantal van 80.000 paarden in stallen, die over het hele land verspreid liggen. Toen de Vikingen zo'n 1000 jaar geleden voor de eerste keer naar IJsland kwamen om zich definitief te vestigen, namen zij hun eigen paarden mee. Sindsdien zijn er geen paarden meer ingevoerd, waardoor er totaal geen inbreng van vreemd bloed in de fokkerij meer is voorgekomen. Zelfs in tijden van grote natuurrampen bleef dit verbod bestaan en moest het ras zich op eigen kracht herstellen.

De ijslander is kleiner dan zijn Europese soortgenoten, maar erg sterk en bovendien vriendelijk, tredzeker, intelligent, prima te hanteren en bezorgt zijn bereider nauwelijks problemen. Een doorsnee-paard zal een zware berijder dag in dag uit blijven torsen, bergop- en bergafwaarts, over rotsen, door rivieren en door ruwe lavavelden. De ijslander staat ook bekend om zijn unieke manier van rennen, de tölt of telgang: een gang waarbij de ruiter niet, zoals bij de draf, uit het zadel wordt opgegooid. Het lijkt op snelwandelen. De ijslander beheerst deze gang naast de drie bekende basisgangen: stap, draf en galop. Het paardenrennen in de tölt is hier net zo populair als bij ons bij wijze van spreken het schaatsen. De in het wild levende paarden schrikken absoluut niet van het lawaai van het verkeer. Zij lijken zich er volledig mee verzoend te hebben dat de auto hen van een transportmiddel tot een hobbydier gedegradeerd heeft.

Schapen
Overal in de heuvels, rivierdalen en waar tussen het gesteente wat grassprieten te vinden zijn dwalen schapen rond. De vacht van de ooien (vrouwtjes) is vaak ruig en gehavend. Het scheren vindt niet in het voorjaar plaats, maar in de herfst. De IJslandse schapen blijven 's winters dan ook niet buiten. Maar in de zomer lopen ze vrij rond en raken bij benadering van een bus of auto steevast op het allerlaatste moment in paniek. Al deze grazers (hun aantal wordt geschat op 900.000) zorgen niet alleen voor vlees en wol, maar ook voor een schrikbarende erosie. Aan de zuidkust en in het noordoosten zijn hele bodems van berghellingen gegleden. In september verzamelen de boeren hun schapen in een rettir, een kraal waar alle boeren hun schapen sorteren in een eigen vak. Daarna gaan ze in de lange wintermaanden op stal. Het IJslandse schaap is uniek in zijn soort: door de eeuwenlange afzondering en totale isolatie van andere soorten is zijn oorspronkelijke zuiverheid bewaard gebleven. Een bewijs hiervan is hun wol. Door de eeuwen heen, waarin ze werden blootgesteld aan het koude en gure klimaat werd de IJslandse wol gevormd door twee vezelsoorten: grof en fijn. Terwijl de grove soort lang, glanzend, taai en waterafstotend is, is de andere korter, dunner, zachter en goed isolerend. Andere opvallende kenmerken zijn de natuurlijke kleuren van de schapen: zwart, grijs en lichtbruin, maar ook het ongebruikelijke wit. De laatste kleur is tegenwoordig hét aparte beeldmerk van alle op IJsland gebreide truien, dassen, sokken e.d.; de Lopi-trui is hiervan een van de bekendste voorbeelden.

Roofdieren
Toen het land in de 9e eeuw werd bewoond, was de poolvos het enige landdier. De poolvossen komen nog steeds voor en hebben herhaaldelijk schaapskuddes geteisterd. Dit met dikke, witte haren beklede dier met zijn grote blauwe ogen is naast de zeearend het enige roofdier op IJsland (Het grootste landdier, het rendier, werd eind 18e eeuw vanuit Noorwegen ingevoerd en komt alleen in de noordoostelijke hoogvlakten voor).

Vogels

Het aantal vogelsoorten op IJsland is beperkt. Landschap, klimaat en voedselaanbod zijn voor hen te ongunstig om zich te vestigen. Met name het aantal zangvogels is gering door het ontbreken van echt bos en, als gevolg van de koele zomers, het geringe aantal insecten. Slechts ca. 100 vogelsoorten komen regelmatig voor, waarvan er zo'n 80 op het eiland broeden. De kust van IJsland is een waar paradijs voor zeevogels. Voldoende vis en een gevarieerde kust met kliffen, strandvlaktes, weiden, rivieren en moerassen bieden voor allerlei zeevogels ideale broedplaatsen. Het vogelgebied bij uitstek is Látrabjarg, het meest westelijke puntje van Europa, onderdeel van de Westfjorden, IJslands grillige uitstulping in het noordwesten. Een erg dunbevolkt gebied met kilometerslange hoge kliffen met miljoenen vogels en de grootste kolonie alken ter wereld. De zeearend is de meest spectaculaire zeevogel die hier broedt.

Papegaaiduikers
Veel vogels op IJsland zijn verrassend weinig schuw. De fotogenieke papegaaiduikers (zie foto inleiding) zijn zelfs tot op een meter te benaderen. Vaak gaat het dan om broedende dieren. Ze komen op heel IJsland voor, maar op twee plaatsen kun je ze van dichtbij bewonderen. Wij hebben ze gezien (en gefotografeerd natuurlijk) op de rots Dyrhólaey, een 120 m. hoge kaap, het zuidelijkste puntje van IJsland, dat boven het zwarte lavastrand uitsteekt. Op onze rondreis naar het noorden konden we ze ook dicht benaderen op een rots aan de fjord bij het plaatsje Borgarfjördur-eystri. De papegaaiduiker is een alkachtige en broedt in zelfgegraven holen bovenaan de kliffen. Wereldwijd komen de meeste op IJsland voor: 8 tot 10 miljoen broedparen! Opvallend is dat hun natuurlijke vijanden, de zeemeeuwen, daar ook hun broedplaatsen hebben. Andere vogels gedragen zich agressiever als je hun nesten benadert. Wij zijn getuige geweest van de duikvluchten op de hoofden van de indringers (wij dus!) van de (kleine) noordse sterns, die hun nesten op de kale grond hebben.

Zeedieren

Walvissen
Er leven 17 soorten walvissen in de IJslandse wateren. Het plankton en het heldere, niet-vervuilde zeewater zorgen voor optimale leefomstandigheden voor deze zoogdieren. De bekendste zijn de orka, de potvis, de bultrug en de grootste van allen, de blauwe vinvis die maximaal 33 m. lang kan worden. Vanaf 1986 werd er, mede door wereldwijde protesten niet meer door de IJslandse vissers op de walvis gejaagd, maar sinds 2006 is er weer op beperkte schaal begonnen met de jacht onder de dekmantel "voor wetenschappelijke doeleinden". De kans er één te zien op de speciaal georganiseerde boottochten is volgens de folders vrij groot. In de noordelijke havenstad Húsavík, de hoofdstad van de walvissafari, hebben wij tijdens de drie uur durende boottocht alleen enkele zien spuiten in de verte.

Overige
Veel kusten worden bevolkt door zeehonden. Er zijn twee soorten: de gewone en de grijze. Langs de kust en in diverse fjorden zijn meerdere kolonies te zien. De walrus laat zich zelden zien. Ook dolfijnen komen in grote getale voor.