Rondreis IJsland: De vulkanisch actieve gletsjers

Op dag 6 van onze rondreis door IJsland verlaten we al vroeg Kirkjubaejarklaustur en rijden we langs de immens brede, kale en vlakke spoelzandvlaktes of sanders aan de zuidoostkust. Dit gebied wordt nog regelmatig overspoeld door modderstromen als gevolg van vulkaanuitbarstingen onder de bekende gletsjers Mýrdalsjökull en de Europa's grootste gletsjer, de Vatnajökull. De laatste grote uitbarsting dateert van 1996. Men verwacht al tijden een uitbraak van de gletsjervulkaan Katla.

De IJslandse gletsjers

Tot de meest kenmerkende bijzonderheden van IJsland horen de gletsjers. Ze bedekken 11% van het land. In de jaren 1970-1990 groeiden ze als gevolg van een koude periode met veel sneeuwval. De laatste 20 jaar echter trekken ze zich als gevolg van het milder wordende klimaat terug. Sommige kleinere gletsjers zijn totaal verdwenen. De dikte van de ijslaag is het laagst in het noordwesten (±750 m.) en het dikst in het binnenland, aan de noordkant van de Vatnajökull (±1500 m.). Het land telt nog zo'n tien kleinere en vier grote gletsjers in het binnenland en het zuiden. Gletsjers ontstaan als gedurende een groot aantal jaren sneeuw en ijs zich ophopen. Bij een bepaalde kritische dikte van ±20 m. en omgevingstemperatuur begint de ijsmassa langzaam te vervormen. Onder invloed van de zwaartekracht en door warmtestraling van de aarde zal het ijs onder aan de massa gaan smelten. Er ontstaat een soort glijbaan, waarbij het smeltwater als glijmiddel fungeert. De ijsmassa begint langzaam te stromen: een gletsjer is geboren. De ijskap is familie van de gletsjer, maar ligt op een vlakke ondergrond en kan nooit glijden.

Spoelzandvlaktes

Kenmerkend voor de zuidoostelijke kuststreek zijn de enorme, vlakke, kale spoelzandvlaktes of sanders ('sandurs'). Het zijn vlaktes die door gletsjerstromen worden gevormd, doordat een deel van het materiaal van het meegevoerde puin (morenen) over een groot oppervlak verspreid wordt. Dicht bij de gletsjer ligt het grove materiaal (rotsen, stenen, keien), verder weg het fijnere (grind, slib en zand). Talloze riviertjes en stroompjes doorkruisen het landschap op weg naar de oceaan. De Skeidarársandur ten zuiden van de Vatnajökull is met z'n lengte van 30 km. en breedte van 20 km. de grootste. Deze is mede gevormd als gevolg van vulkaanuitbarstingen. De sanders zijn berucht vanwege het drijfzand, waarin elke zomer weer terreinwagens vastlopen. In 1974 werd de ringweg door IJsland hier voltooid met de aanleg van een 900 m. lange brug.

Vatnajökull, Europa's grootste gletsjer

Op Zuid-IJsland loopt de ringweg als enige verbindingweg tussen het zuidwesten/zuiden en het oosten van het land. Vanaf deze A1 kun je op de oostelijke zandspoelvlaktes de eerste gletsjertongen van de Vatnajökull in de verte zien (zie foto inleiding). De Vatnajökull (vatna = water; jökull = gletsjer) is groter dan alle gletsjers in de Alpen en Noorwegen samen. Na Antarctica en Groenland is het de grootste ter wereld met een oppervlakte van 8300 km². De snelheid waarmee de vele gletsjertongen door het landschap snijden is verschillend. De tongen van IJslands tweede grote gletsjer, de Langjökull, verplaatsen zich maar 50 cm. per dag. De breedste tong van de Vatnajökull schuurt drie meter ijs per dag het ijsmeer van de Jökulsárlón in.

Vulkanische activiteit onder de gletsjers

Mýrdalsjökull
Vulkanologen verwachten al jaren een uitbarsting van de vulkaan Katla onder de Mýrdalsjökull. Deze barstte in 1918 voor het laatst uit en historisch gezien komt zij twee keer per honderd jaar tot een uitbraak. De dikte van de ijskap boven de vulkaan is meer dan 500 m. De krater is honderden meters diep en de caldera of bovenrand van de krater enkele kilometers in omtrek. Als de Katla tot uitbarsting komt worden IJslands zuidelijkst gelegen plaatsje Vík en het omringende platteland ontruimd. Vandaar dat hier jaarlijks rampoefeningen plaatsvinden. De ruim 300 inwoners worden een dag lang geëvacueerd. Bij een explosie van de Katla verwacht men een enorme watervloed van smeltend ijs. Normaal zullen deze waterstromen en stukken ijs langs de zandvlaktes Vík passeren. Als het water de zee bereikt, ontstaat een enorme getijdengolf langs de kust. Een van deze golven treft de Westmann-eilanden voor de kust, kaatst weer terug en zal als gevolg van een tsunami Vík overspoelen. Niets is voorspelbaar. Soms kwam in het verleden de enorme water- en modderstroom pas dagen na de uitbarsting van de vulkaan op gang. Vík (naam betekent 'baai') is de enige kustplaats zonder haven. Die is in het verleden herhaalde malen verzand door de modderstromen van de gletsjers.

De grote eruptie van 1996
De laatste grote vulkaanuitbarsting onder een gletsjer was de eruptie onder de Vatnajökull. De ijsplaat werd 60 m. opgetild. Door deze uitbarsting, die begon op 29 september 1996, kwam er een gigantische hoeveelheid smeltwater vrij die in het ondergrondse gletsjermeer Grimsvötn stroomde. Ondertussen waren hete gassen door de 600 meter dikke gletsjer gebroken en ontstond er boven de gletsjer een kilometers hoge wolk van gassen, stoom en as. Op 5 november 1996 overstroomde het Grimsvötn-meer. Het smeltwater brak door de gletsjer en stroomde met een inhoud van 40.000 m³ per seconde over de spoelzandvlakte. Door deze vier meter dikke kolkende stroom van modder, stenen en ijsblokken werden telefoonkabels, elektriciteitsleidingen en delen van de ringweg en de brug weggespoeld. Sommige ijsbrokken waren wel 20 m. hoog en lagen er de volgende zomer (weliswaar iets gesmolten) nog. Omdat het gebied onbewoond is, waren er geen slachtoffers. Al enkele weken na de overstroming was de ringweg (de enige wegverbinding tussen Zuid- en Oost-IJsland) weer geopend. Door het aanleggen van lange dijken langs de kuststrook ligt nu een deel van de Skeidarársandur permanent droog. Er is zelfs plantengroei mogelijk. Opvallende planten op deze vlaktes zijn een niet-inheemse soort lupines. Niemand weet hoe deze nu veel voorkomende plant op IJsland terecht is gekomen. IJsland weert niet-inheemse planten en dieren, maar omdat deze lupines de vlaktes kleur geven, laat men ze met rust.

De eruptie van de Eyjafjallajökull in 2010
Op 20 maart 2010 komt op de bergpas tussen de Eyjafjallajökull en de Mýrdalsjökull een kleinere vulkaan tot uitbarsting, waarbij alleen lava vrijkomt. De uitbraak duurt enkele weken. Het veroorzaakt weinig hinder in dit onherbergzame en onbewoonde gebied. Alleen de bekende meerdaagse wandelroute vanaf de Skógafoss waterval tot het natuurreservaat Landmannalaugar (groene route op de kaart) wordt afgesloten. Anders wordt het als op 14 april iets ten westen daarvan de vulkaan onder de Eyjafjallajökull (=Eilandbergengletsjer) tot uitbarsting komt. De laatste eruptie was hier 200 jaar geleden. Deze uitbarsting brengt dusdanig veel as en stof in de hogere luchtlagen dat het vliegverkeer in grote delen van Europa tijdelijk wordt gestaakt. De asdeeltjes kunnen leiden tot uitval van vliegtuigmotoren. De uitstoot van as en stof is een gevolg van de snelle afkoeling van de hete magma (vloeibare gesteenten) door het gletsjerijs in de krater. Een deel van de bevolking langs de kust (enkele honderden mensen) is geëvacueerd als gevolg van de giftige fall-out. Om die reden wordt ook een gedeelte van de enige verbindingsweg (weg nr.1 op de kaart links) tussen Zuid- en Oost-IJsland afgesloten. In het verleden was de eruptie van de Eyjafjallajökull vaak een voorbode voor de activering van de veel grotere en gevaarlijker vulkaan Katla onder de Mýrdalsjökull ten oosten hiervan. Voor actuele informatie: http://ijsland-enzo.nl

Dit artikel is deel 7 van de special Rondreis IJsland.