De Baltische staten en hoofdsteden: Litouwen

De grootste en meest traditionele van de Baltische republieken is een groen, tamelijk dunbevolkt land. Weiden en velden wisselen elkaar af met dichte bossen, die ongeveer een kwart van Litouwen bedekken. Voor afwisseling zorgen talrijke rivieren, die door het landschap slingeren, en ongeveer 2500 meren, die als blauwe diamanten tussen de bossen en velden liggen. Een landschappelijk hoogtepunt dat in Europa zijn weerga niet kent is de Koerse Schoorwal.

Litouwen in historisch perspectief

De republiek Litouwen (Lietuva) is de zuidelijkste en grootste van de drie Baltische staten, ruim anderhalf keer Nederland. De bevolking van 3,5 miljoen mensen is, in tegenstelling tot Estland en Letland die in meerderheid luthers zijn, overwegend rooms-katholiek. De Litouwse staat ontstaat rond 1240. Doordat de eerste leider van het land, grootvorst Mindaugas, zo slim was zich te laten bekeren tot het katholicisme, vielen de kruisridders van de Duitse Orde het land niet aan, maar vestigden hun heerschappij in Estland en buurland Letland. In de 14e en 15e eeuw reikte het grondgebied van Litouwen zelfs tot aan de Zwarte Zee, waaronder delen van Polen, Rusland, het huidige Wit-Rusland en de Oekraïne. Het was toen het grootste rijk van Europa. Na de fusie met Polen tot één staat in de 16e eeuw nam de macht af. De 20e eeuw verliep grotendeels onder Russisch (Sovjet) bewind, met uitzondering van de Duitse bezetting in de Tweede Wereldoorlog, waarbij het overgrote deel van de omvangrijke joodse gemeenschap van 200.000 mensen werd omgebracht, merendeels bij massamoorden in Litouwen zelf. Vlak voor de val van de Berlijnse Muur in 1989, de 50e verjaardag van het pact tussen Hitler en Stalin, vormden een miljoen mensen uit Estland, Letland en Litouwen uit protest tegen de Russische overheersing een keten van 600 km lang van Tallinn, via Riga tot Vilnius. In 1990 riepen de Litouwers als eerste van de Baltische staten de onafhankelijkheid uit.

De Koerse Schoorwal

De Koerse Schoorwal (Kuršių nerija) is een unieke landtong en grendelt de Koerse Haf (Kuršių marios) van de Oostzee af. De haf of lagune en de smalle landtong danken hun naam aan Koerland (Kurzeme), de oude Baltische kustprovincie die hier begint. Dit smalle schiereiland van maximaal 3 km breed en op zijn smalst enkele honderden meters is met het vasteland verbonden bij de Russische enclave Kaliningrad. De Litouwse helft van 50 km is alleen te bereiken via een veerpont vanuit de havenstad Klaipéda, waar ook de enige verbinding van de haf naar de Oostzee ligt, naar het dorpje Smiltynė. Een smalle, bochtige weg voert langs een dicht gemengd woud, dat je slechts af en toe aan landzijde een blik op de haf gunt. Zowel aan de Russische als aan de Litouwse zijde is de landtong een nationaal park met de bijnaam 'Sahara van Litouwen'. Dankzij de nabijheid van de Grote Duinen, de hoogste van Europa, is Nida (Nidden) van oudsher het toeristische centrum op de smalle landtong, die door zijn bijzondere vorm en landschap op de Werelderfgoedlijst staat. De afgelopen jaren verliezen de Grote Duinen (52 m hoog) ondanks herbebossing in het verleden door winderosie en gebrek aan zandaanvoer aan hoogte. Bekende schilders, schrijvers (bv. Thomas Mann) en andere kunstenaars hebben altijd al gedweept met de serene rust en het 'Rivièra-uitzicht' en hier inspiratie opgedaan.

De Litouwse steden

• Palanga aan de Oostzee is het grootste Litouwse vakantieoord. Vakantiegangers, waaronder veel Russen, komen af op het lange zandstrand en de talrijke kuurcentra. In het hoogseizoen is het vooral in de flaneerstraat Basanaviciaus een drukte van belang. De Russen houden van het nachtleven en harde muziek. Het Barnsteenmuseum in een voormalig slot wordt omgeven door een mooi park en een botanische tuin.
• Klaipéda is de op twee na grootste stad van Litouwen en een industriebolwerk met een haven, die het hele jaar door ijsvrij is en de Litouwse toegangspoort tot de Oostzee vormt. Dankzij de diverse veerverbindingen met Kiel en Scandinavische havens doen veel toeristen hier hun eerste indruk op van de Baltische staten. Het stadscentrum ligt er ondanks recente opknapbeurten wat troosteloos bij.
• Kaunas is een belangrijk verkeersknooppunt en een industrie- en wetenschapscentrum. Toerisme is in de op één na grootste stad van Litouwen echter veel minder belangrijk dan in Vilnius. In het historisch centrum wordt het Raadhuisplein omzoomd door diverse oude herenhuizen en kerken. Het moderne Kaunas wordt gekenmerkt door saaie gebouwen uit de Sovjettijd.

Historische bezienswaardigheden op het Litouwse platteland

Op de westoever van het Meer van Kaunas (Kauno Marios) werd in de jaren 1667-1712 in een fraaie omgeving het klooster Pažaislis gebouwd. Het aan het meer gelegen stadje Rumšiškės staat bekend om zijn openluchtmuseum, dat aan de leefwijze van de Litouwse bevolking van eind 18e tot begin 20e eeuw is gewijd. Uit het hele land zijn 140 gebouwen naar Rumšiškės overgebracht en in oorspronkelijke staat hersteld. 's Zomers kun je hier ambachtslieden aan het werk zien en volksmuziekconcerten bijwonen. Oostelijker ligt vlak bij Vilnius een schilderachtig meren- en bosgebied. In het historisch nationale park Trakai kun je allerlei watersporten beoefenen en wandeltochten maken. Eén van de beste vertrekpunten is de opgeknapte baksteenburcht Trakai, die midden in het Galvesmeer verrijst (zie afbeelding links). In het naburige, gelijknamige stadje leven sinds de tijd van de eerste grootvorsten van Litouwen karaïtische joden, die zich met hun kleurige houten huizen van de Litouwers onderscheiden. Deze etnische minderheid komt voort uit een joodse sekte, die ooit de paleiswacht van de grootvorst vormde, toen Trakai eeuwen geleden de eerste hoofdstad was van het land. De cultuur en gebruiken van de Karaieten zijn tot heden bewaard gebleven.

De mooiste nationale parken van Litouwen

De geschiedenis van het kuuroord Druskininkai (druska = zout) begint in de 18e eeuw. Dankzij de zoutrijke bronnen, heilzame modder uit het nabijgelegen veengebied, de zuivere lucht, uitgestrekte dennenbossen en talloze meren in de omgeving is Druskininkai een ideale plaats voor sanatoria en kuurcentra. Hier bevindt zich ook het merkwaardige openluchtmuseum van Viliumas Malinauskas. Deze multimiljonair liet in 1999 de eerste afgedankte en nog complete monumenten van 'helden' uit de Sovjettijd, zoals Lenin naar Druskininkai overbrengen, waar het moeras naast zijn villa langzaamaan in een openluchtmuseum is veranderd. Ten oosten hiervan ligt het Nationaal Park Dzūkija (Dzūkijos Gamtos Parkas), het grootste van Litouwen, waar bossen, rivieren, venen en meren elkaar afwisselen. In de dorpen, die er nog zeer oorspronkelijk uitzien, worden oude Litouwse gebruiken en ambachtelijke tradities in ere gehouden. Je kunt hier kanotochten maken en door de bossen lopen bewegwijzerde fiets- en natuurleerpaden. Bij het informatiecentrum in Marcinkonys krijg je hulp bij het plannen van de routes en het zoeken naar accommodatie bij particulieren.

Aukstaitija is het oudste nationale park van Litouwen (Aukštaitijos Nacionalinis Parkas) en strekt zich uit in het oostelijke heuvellandschap. De natuur wordt hier gekenmerkt door dichte bossen, weiden, venen, een keten van meren en tal van rivieren. Binnen de parkgrenzen liggen 80 dorpen die grotendeels uit houten huizen bestaan. Het 150 inwoners tellende Palūšė, het grootste dorp, is het toeristisch centrum van het park (zie afbeelding inleiding). Het heeft een camping en een groot aantal accommodaties bij particulieren. Je kunt hier fietsen, kano's en roeiboten huren. Het informatiebureau organiseert vogelkijktochten, wandelingen en uitstapjes voor vissers.

Dit artikel is onderdeel van de special De Baltische staten en hoofdsteden.