Chíos: Grieks eiland met een dramatisch verleden

Het massatoerisme heeft Chíos nog niet ontdekt. Er zijn veel minder hotels dan op de buureilanden Sámos en Lesbos. Toch heeft dit Griekse eiland in de Egeïsche Zee veel te bieden: middeleeuwse dorpen met karakteristieke muurversieringen, Byzantijnse monumenten, schitterende stranden, een moderne hoofdstad en een woest, leeg landschap. Hier en daar zijn nog de sporen terug te vinden van de vroegere strijd tegen de Turken en de zware aardbeving van 1881.

Korte karakteristiek van Chíos

Chíos is één van de grote Griekse eilanden die voor de westkust van Turkije liggen. Het ligt ten zuiden van Lesbos. Een smalle zeestraat scheidt Chíos van het Turkse vasteland. De rotskust met inhammen en kleine kiezel- en zandstranden is maar liefst 213 km lang. Het 942 km² grote eiland telt ca. 52.000 inwoners waarvan meer dan de helft in de hoofdstad Chíos-stad woont. Het landschap is zeer gevarieerd. Zo is het noorden bergachtig met de Pelinéo (1297 m) als hoogste punt. Het bergmassief daalt naar het zuiden af en gaat over in de vruchtbare vlakte, de Kámbos. Hier staan veel citrus- en olijfbomen. De streek kreeg daarom de bijnaam de 'tuin van Chíos'. Ten zuidwesten van de vlakte begint het heuvelachtige landschap van de mastiekteelt. Ooit was Chíos weelderig groen, maar de voortschrijdende houtkap, begrazing, bosbranden en erosie hebben het een dor en schraal uiterlijk gegeven. Dankzij de mastiekexport en de scheepvaart is het eiland altijd welvarend geweest en toerisme werd daarom niet aangemoedigd. Pas in 1988 kwamen de eerste chartervluchten. In 1912 werd Chíos, na eeuwenlange overheersing door de Turken, een deel van Griekenland.

Chíos-stad: mondain en modern

De hoofdstad Chíos strekt zich uit tussen de heuvels en de zee. Het rechttoe-rechtaan-karakter van Chíos-stad is het gevolg van de zware aardbeving in 1881, waarbij een groot deel van de historische binnenstad werd verwoest. Langs de lange zeeboulevard tussen de twee 'knikken' bevinden zich moderne cafés met luxe terrassen, trendy bars en restaurants die druk bezocht worden door de plaatselijke bevolking. De kade eindigt bij de rommelige haven waar de veerboten aanleggen. Vanaf een omheind gedeelte vertrekken de boten naar Turkije. Verschillende reisbureaus rond de haven bieden dagtrips aan naar het Turkse schiereiland Çesme (zie kaart). Het Platía Vounáki is het kloppend hart van de stad. Het drukke verkeer cirkelt rond het stadspark met zijn statige palmen, sinaasappelbomen en het standbeeld van Konstantínos Kanáris, de held van Chíos. Hij dankt zijn bijnaam aan zijn heldhaftige optreden tijdens de Griekse vrijheidsstrijd. Hij liet in 1822 het Turkse vlaggenschip in de haven van Chíos opblazen als represaille voor de Turkse massamoord op het eiland, waarbij 40.000 eilandbewoners om het leven kwamen.

Aan de oostkant van het plein staat een herinnering aan de Turkse overheersing: een prachtig gerestaureerde 19e eeuwse moskee met een markante minaret. De moskee biedt onderdak aan het interessante Byzantijnse Museum waarin de kunstschatten uit de Byzantijnse periode zijn ondergebracht. Vooral de laatmiddeleeuwse muurschilderingen uit het klooster Néa Moní en verschillende kerkjes op het eiland zijn indrukwekkend. Achter de moskee ligt de bazaar met een wirwar van straatjes waar moderne designwinkels en kleine werkplaatsen elkaar afwisselen. Achter het stadhuis ligt de Kástro, de vroegere citadel. In de kleine ommuurde wijk, het oudste deel van de stad, staan nog enkele bouwwerken uit de tijd dat de Genuezen en de Turken hier de scepter zwaaiden. Veel huizen zijn dichtgetimmerd, de straten zijn stoffig, maar toch heeft de wijk sfeer. In de Nieuwe Stad staat het interessante Archeologisch Museum. Het oogt door zijn robuuste uiterlijk weinig uitnodigend, maar eenmaal binnen raak je gefascineerd door de fraai gepresenteerde vondsten uit de prehistorie en archaïsche periode (800-480 v. Chr.)

Het klooster Néa Moní

Als je het eiland wilt verkennen is een huurauto onmisbaar, want het openbaar vervoer is beperkt. Een excursie naar het Néa Moní, het 'Nieuwe Klooster', is een aanrader. De ligging van het kloostercomplex in de kale bergen is indrukwekkend. De weg daalt door het desolate landschap af naar het ommuurde klooster dat op het hoogtepunt meer dan 300 monniken huisvestte. Het staat op de Werelderfgoedlijst. Het interieur van de kerk oogt somber, maar zodra er een straal zonlicht binnenvalt komen de muurschilderingen en mozaïeken tot leven. De schilderingen dateren uit de 11e eeuw en verbeelden de Pantokrator (Christus), Maria, de apostelen en heiligen. In het kleine kloostermuseum worden waardevolle voorwerpen uit het klooster tentoongesteld: iconen, liturgische gebruiksvoorwerpen en een kostbare zijden doek uit 1742 met gouden en zilveren stiksels.

Naar de westkust

Ook de dorpen Avgónima en Anávatos zijn een omweg waard. Avgónima lijkt op het eerste gezicht verlaten, maar het dorpsleven speelt zich af in de cafés rond het plein. Veel huizen zijn ingericht als vakantiewoning. Anávatos is wel een echt spookdorp (zie afbeelding rechts). De weg eindigt bij een parkeerplaats en vandaar loopt een pad bergopwaarts tussen de ruïnes door. In 1882 voltrok zich hier een drama. Op de vlucht voor de Turken verscholen veel eilandbewoners zich in de vesting. Tevergeefs, want de Turken vonden de route naar het dorp, sloegen een bres in de vesting, slachtten de inwoners af en staken de huizen in brand. Toen de strijd was geluwd, keerden de overlevenden terug naar het dorp. Na 60 jaar volgde een nieuwe ramp: een zware aardbeving verwoestte in 1881 alle huizen. De bewoners vertrokken ditmaal definitief. In het kleine bezoekerscentrum wordt de geschiedenis van het dorp belicht. Na deze twee dorpen daalt de weg af naar de westkust. De baai van Elinda is misschien wel de mooiste van het eiland: een breed zandstrand met enkele cafétjes. Het kleine Paralía Líthi heeft een haven met enkele hotels en tavernes die op zondagmorgen druk worden bezocht.

De Kámbos: De tuin van Chíos

Karfas, ten zuiden van Chíos-stad heeft zich ontwikkeld tot dé badplaats van het eiland. De zuidelijker gelegen badplaatsen zijn minder druk en hebben meer sfeer. De Kámbos, de vruchtbare vlakte ten zuiden van de hoofdstad, wordt terecht de tuin van Chíos genoemd. In het voorjaar oogt de vlakte als een botanische tuin. Het is een aangenaam fiets- en wandelgebied dankzij de talrijke smalle straatjes. In Citrus, gehuisvest op een voormalig landgoed, worden de herinneringen aan de citrusteelt op het eiland levend gehouden met een klein museum en een citrusboomgaard. Aan dezelfde straat staat het imposante palazzo Argentikón dat in 1640 werd gebouwd als buitenhuis van de familie Argénti en nu fungeert als een luxueus hotel.

Mastiekdorpen op Chíos

Na Nénita verlaat de hoofdweg de oostkust en buigt westwaarts richting de Mastichochóra, waar 20 karakteristieke mastiekdorpen liggen. Pirgí, Olímbi en Mestá zijn van veraf weinig uitnodigend met hun zware natuurstenen muren. Eenmaal binnen de muren opent zich een labyrint van smalle, deels overwelfde stegen. Oorspronkelijk liepen de meeste van deze straatjes dood en was het centrale dorpsplein slechts via een bijna geheime route te bereiken. Zo trachtten de dorpsbewoners zich tegen de Turken en piraten te beschermen. De huizen van Pirgí zijn opvallend versierd met geometrische patronen in zwart en wit. Voor het maken van deze graffito worden de buitenmuren ingesmeerd met zwart lavazand, afkomstig van de naburige stranden. De groene cipressen, de rode tomaten die te drogen hangen onder de balkons en de vele bloembakken geven het dorpsplein een vrolijk aanzien (zie afbeelding inleiding). Mestá is het meest authentieke mastiekdorp en Olimbí is vooral een stop waard vanwege de druipsteengrot met imposante stalactieten.

Maanlandschap in het noordwesten

De weg naar het spaarzaam bewoonde noordwesten voert dwars over het eiland door een adembenemend maanlandschap. Mármaro, de tweede stad van het eiland, verdient geen schoonheidsprijs. Hoewel het aan een baai ligt, is het veel minder intiem dan Langáda of het kleine Pandoukiós. Vanaf de terrassen op de kade heb je zicht op het eiland Inoússes. In het kleine Nágos leidt een steile weg bergafwaarts naar een beschutte baai met een kiezelstrand en wat barretjes. Volissós, het belangrijkste dorp van het noordwesten, wordt beheerst door de kasteelruïne. Límnos en Limniá zijn twee kleine badplaatsen.