Santiago de Compostela: De ultieme pelgrimstocht

Wat je ook beweegt om naar Santiago de Compostela te lopen -toe aan een nieuwe uitdaging, een mentale rustpauze of religieuze ervaring- er komt een moment dat je de dagen aftelt. Om als pelgrim te worden erkend, hoef je 'maar' 100 km te lopen of 200 km te fietsen tot het graf van de heilige Jacobus in het hart van Galicië. Maar de meeste mensen starten aan de voet van de Pyreneeën in Puenta La Reina bij het officiële pelgrimsmonument. En dat is afzien!

Legio startplaatsen van de Camino de Santiago

Vanuit alle landen ten oosten van de Pyreneeën lopen pelgrimswegen naar het Spaanse Puenta la Reina. 'Vanaf hier zijn alle wegen naar Santiago één'. Zo staat het in steen vereeuwigd op de sokkel van het pelgrimsmonument dat het begin markeert van el Camino, 'de Weg', naar de grafkerk van de apostel Jacobus in Santiago de Compostela. Je zou kunnen zeggen dat vanaf hier de beroemde, bejubelde, vervloekte en beweende 'lijdensweg' van 665 km echt begint. Maar daarmee zou je al die pelgrims tekort doen die de tocht vanuit Nederland, België, Frankrijk of Italië maken en er dan al vaak 1500 tot 2000 km op hebben zitten. Zo zijn er legio routes vanuit heel Europa en zelfs Noord-Afrika. In Nederland worden verschillende kathedraalsteden als officieel startpunt beschouwd voor de wandelroute. Voor de fietsroute zijn Haarlem en Maastricht populaire beginpunten. Alle noordelijke routes komen uiteindelijk uit bij één van de vier Franse hoofdroutes (zie kaart rechts).

Overwegingen om de camino te lopen

De eerste reden is gelijk de oudste. Door de eeuwen heen zijn mensen uit religieuze motieven naar Santiago de Compostela getrokken om in de nabijheid van het graf van de heilige Jacobus, één van de twaalf apostelen, absolutie (kwijtschelding van zonden) te krijgen. Wie nu een kijkje neemt langs de camino de Santiago ontmoet vooral mensen die uit rationele overwegingen aan de zware tocht zijn begonnen. Ongetwijfeld heeft dat te maken met de voortschrijdende ontkerkelijking. En met het feit dat onze westerse consumptie- en prestatiemaatschappij af en toe vraagt om een individuele herbezinning, zeg maar een menselijke rustpauze.

Afwijkingen in de oorspronkelijke route

Er bestaat niet zoiets als een officiële pelgrimsroute naar Santiago. Dat wil zeggen een weg die door de paus van Rome op de kaart is uitgestippeld en van een kerkelijk zegel voorzien. In het verleden verlegden pelgrims het pad nogal eens, omdat de Maltezer ridders die de route bewaakten elders een kasteel bouwden, een rivier zijn bedding verlegde, een brug was ingestort, of een klooster waar men onderweg op aangewezen was door rovers was geplunderd. Geleidelijk is een aaneenschakeling van paden ontstaan die min of meer als traditioneel en historisch aangemerkt worden. De route is erkend door de Unesco en door de EU. Dat laatste is belangrijk, want het onderhoud van de route kost geld.

Maar de camino ligt daarmee niet onwrikbaar vast. Door de aanleg van nieuwe wegen, woonwijken en industrieterreinen, komt het pad nogal eens in de verdrukking. Ook de inperking van het recht van overpad speelt de moderne pelgrim steeds meer parten. Weide- en landbouwpercelen worden afgezet met prikkeldraad. Geen boer, hoe religieus ook, wil pelgrims dwars door zijn veld met zonnebloemen. Omleidingen of alternatieve routes worden ook bedacht door auteurs van reisgidsen. Een groot deel van de route loopt langs drukke autowegen. Dat is in veel gevallen onvermijdelijk. Zuiver historisch gezien liggen de oude pelgrimspaden immers ten grondslag aan de latere verharde en vervolgens geasfalteerde wegen. In een poging dat leed te verzachten worden door de auteurs niet ver van de min of meer oorspronkelijke weg nieuwe paden gebaand en beschreven. Kortom: de camino is net als zijn belopers voortdurend in beweging.

Van herberg naar herberg

Biedt zelfs de Weg der Wegen dan geen zekerheid? Toch wel. De route is goed aangegeven met gestileerde gele schelpen ('Jacobsschelpen') op een blauwe ondergrond. Ze zijn aangebracht op muren, op borden langs de weg of het zijn enkel gele pijlen (zie afbeelding rechts). En ze voeren altijd langs de officiële albergues de peregrinos, de pelgrimsherbergen. De gemiddelde afstand tussen twee herbergen is 9 km. Je kunt er dus altijd eentje overslaan als een bepaalde etappe vlot verloopt. Tenzij je per se in elke herberg een stempel wilt halen. Om de tocht formeel te volbrengen is dat overigens niet nodig. Het is belangrijk dat je je tocht zo plant, dat je altijd ruim voor donker in een dorp of stad arriveert. De straatverlichting in de buitenwijken van de meeste Spaanse steden en zeker in de dorpen op het platteland is minimaal. De routemarkering wordt daardoor slecht zichtbaar. De pelgrimsherbergen zijn over het algemeen goed en altijd goedkoop. De bedden zijn doorgaans stapelbedden, verdeeld over één of meerdere slaapzalen. Sommige herbergen tellen 100 of 200 bedden, andere slechts vier. Verwacht dus geen privacy. De prijzen variëren sterk, maar ook als geen geld wordt gevraagd, wordt van je verwacht enkele euro's achter te laten als dank voor de genoten gastvrijheid. De meeste herbergen openen in de loop van de middag hun deuren. Alleen pelgrims met een pas hebben toegang. Na tien uur 's avonds wordt niemand meer binnengelaten. Reserveren is niet mogelijk. Je mag altijd maar één nacht blijven. De volgende ochtend wordt al om zes uur reveille geblazen.

De vereiste laatste etappe

Vanaf de voet van de Pyreneeën ben je lopend tussen de 25 en 35 dagen onderweg. Reken vanuit Friesland zeker op drie maanden. Vaak langer, want een daggemiddelde van 20 à 30 kilometer is lang niet altijd haalbaar. Fietsers kunnen natuurlijk hogere daggemiddelden halen, maar hebben hun eigen zorgen. Hun stalen ros moet tegen een stootje kunnen. Alles is afhankelijk van je conditie, je materiaal en niet te vergeten het weer. En het aantal rustdagen dat je inlast. De beste wandelseizoenen zijn het voorjaar en de vroege herfst. De camino is niet alleen zwaar, het is ook een uitdaging. Wie daar in zijn of haar leven aan toe is, hoeft slechts op pad te gaan. De vereiste 100 of 200 kilometer hoeft niet te bestaan uit één aaneengesloten stuk. Al te zware trajecten, zoals de 1117 m hoge pas van de Sierra de la Damanda, leg je af per bus of trein. Sommige reisgidsen raden dit deel van de route af. Veel pelgrims beginnen hun tocht in Ferreiros; vanaf hier is het precies 100 km naar Santiago. Ponferrada is een populair startpunt voor fietsers, de vereiste minimumafstand van 200 km tot Santiago. Bovendien begint hier het landschappelijk mooiste deel van de camino. Met je volgestempelde pelgrimspas meld je je vervolgens in Santiago de Compostela bij de Oficina de Peregrinos in de Rua del Villar 1, niet ver van de kathedraal. Daar ontvang je een compostela, een aflaat in de vorm van een officiële oorkonde die je pelgrimstocht zowel letterlijk als figuurlijk bezegelt.