In het spoor van de oudheid in West-Turkije

Achter de drukbezochte Egeïsche kust van Turkije ligt een gebied dat in de Oudheid één van de grootste cultuurcentra van de wereld was. Steden als Efeze, Pergamon en de bedevaartsoord Aphrodisias waren ooit juweeltjes van beschaving. De goed bewaarde resten geven een mooi beeld van de klassieke wereld. Landinwaarts vormen prachtig betegelde moskeeën een kennismaking met Turkije's roemruchte verleden als centrum van het Ottomaanse Rijk.

De pronkstukken van Efeze

Het stadje Selçuk, 60 km ten zuiden van Izmir, heeft zijn eigen herinneringen aan een korte glorietijd -zoals de 14e eeuwse moskee Isa Bey- maar beoekers verblijven hier voornamelijk vanwege het drie kilometer verderop gelegen Efeze. De nabijheid van Turkije's fraaiste archeologische attracties heeft Selçuk (nog) niet veranderd in een toeristisch bolwerk, zoals de badplaats Kusadasi. Efeze was ooit een havenstad, vernoemd naar de Griekse vruchtbaarheidsgodin Artemis Ephesia. Als hoofdstad van de Romeinse provincie Asia kende de stad vanaf 29 v. Chr. haar beste tijd. Zo verdienden edelsmeden kapitalen met het maken van zilveren beeldjes voor de verering van de godin. Maar met het verzanden van de haven kwam er een einde aan de welvaart. Nu ligt Efeze zo'n zes kilometer van zee. De meer dan twintig overgebleven bouwwerken zijn vanaf de weg door heuvels aan het zicht onttrokken. Een smal weggetje erheen mondt uit in een drukte als ware het nog een bewoonde stad. Als je vroeg bent geniet je nog in alle rust van de indrukwekkende bezienswaardigheden. Zeer fraai is het theater van bijna 40 m hoog. Het uitzicht bovenaan is prachtig. Een deel van de 25.000 zitplaatsen wordt jaarlijks in mei bezet voor het plaatselijke kunst- en cultuurfestival. Het mooiste bouwwerk is de bibliotheek, genoemd naar de voormalige Romeinse stadhouder Celsus. De spectaculaire façade met zestien gedecoreerde zuilen torent hoog boven de bezoekers uit. Hier komt de Oudheid even tot leven. Als steeds meer gidsen met hun groepen toeristen uit Kusadasi vanaf de andere ingang binnenstromen, is het de hoogste tijd om uit te wijken naar het archeologisch museum in Selçuk waar zilveren Artemisbeeldjes en andere vondsten uit Efeze te zien zijn.

Bedevaartsoord Aphrodisias

Aphrodisias geniet lang niet zo'n bekendheid als Efeze. Hier bouwde men in de laatste eeuwen voor onze jaartelling een tempel voor Aphrodite, godin van o.a. de liefde, schoonheid en vruchtbaarheid. De stad werd daardoor een pelgrimsoord met een grote aantrekkingskracht. Ze bloeide mede op door de faam van een hier gevestigde beeldhouwersschool. Maar toen de tempel in de 5e eeuw werd verbouwd tot christelijke kerk kwam er een einde aan de cultus en alle aandacht. Hoogtepunten zijn het theater dat in perfecte staat is (zie afbeelding inleiding), een badhuis uit de tijd van keizer Hadrianus (117-138) en natuurlijk Aphrodites fraai gerestaureerde tempel. Smalle zijbeuken verraden de verbouwing tot kerk. In het bijbehorende museum getuigen marmeren beelden, zoals het cultusbeeld van Aphrodite, van het vakmanschap van de hier ontstane school. Het stadion maakt een verpletterende indruk (zie afbeelding links). Met zijn 270 m lengte en 30 rijen tribunes is het het grootste en best bewaarde exemplaar van Turkije. 30.000 mensen zagen hier hoe Griekse atleten en Romeinse gladiatoren hun krachten gingen meten in de diepte.

Natuur- en kuurwonder Pamukkale

Pamukkale betekent Katoenen Kasteel. Een toepasselijke naam voor de hoge bergwand van kalksteen waarvan de witte schittering tot ver in de omtrek te zien is. Dit wonderlijke natuurverschijnsel, dat op een bevroren waterval lijkt, is twee miljoen jaar geleden ontstaan. Warmwaterbronnen zetten bij afkoeling kalk af op het steen en vormden allerlei terrassen (zie afbeelding rechts). Al vroeg ontdekte men de geneeskrachtige werking van het 35 graden warme water. De natuurlijke ligbaden waren uiteraard ideaal voor een heus kuuroord. Zo ontstond in 190 v. Chr. bovenop het plateau Hiërapolis (in de Romeinse tijd en in de bijbel Laodicea genoemd). De hoge ligging beschermde de stad tegen indringers, maar regelmatig terugkerende aardbevingen verhinderden dat de stad tot volle bloei kwam. Pamukkale trekt massa's toeristen en dus is het zaak, net als in Efeze, vroeg aanwezig te zijn. Het grote aantal toeristen tastte voorheen de kalkvorming aan. Daarom is er voor gekozen om grote baden langs een nieuw wandelpad te maken. Bewakers zien erop toe dat iedereen de kalksteenterrassen op blote voeten betreedt. Het pal aan de terrasen gebouwde Pamukkale Hotel is ruim tien jaar geleden veranderd in een openbaar thermaal zwembad om verdere schade aan de natuur te beperken. In het voormalige badhuis, nu een klein museum, brengen gouden diademen, poppetjes, gebruiksvoorwerpen en munten de bewoners van toen dichterbij. Baden tussen de Romeinse zuilen in het warme water van Pamukkale is een absolute aanrader.

Keramiek en antiek in en rond Kütahya

Kütahya is bekend om zijn aardewerk. Pal in het centrum staat een fontein met in het midden een enorme keramieke vaas. De keramiekkunst is ontstaan in Iznik, waar de Osmanen in de 15e en 16e eeuw de meest verfijnde motieven ontwikkelden. In de 18e eeuw nam Kütahya de rol van productiecentrum over. Hoewel de stad de reputatie van Iznik nooit heeft kunnen evenaren, is de handel in aardewerk nog altijd bloeiend. Aan de weg naar Bursa ligt de ene keramiekfabriek naast de andere. Een kijkje nemen bij de productie is de enige excursie die de stad te bieden heeft.

Bijna 60 km ten zuidwesten van Kütahya liggen de ruïnes van de Romeinse stad Aizanoi. Deze opgraving is nog minder bekend dan Aphrodisias, maar een omweg waard. De inwoners, rijk geworden door de export van graan, wol en wijn, bouwden een tempel voor Zeus om te pronken met hun fortuin. Het enorme bouwwerk, met 48 zuilen van 9 meter hoog, is de best bewaarde tempel van Turkije. Bijzonder zijn ook de her en der scheef uit de grond stekende grafstenen. Ze hebben de vorm van een deur, het symbool voor de toegang tot het hiernamaals. In de stenen voor mannen zijn leeuwen, adelaars en stieren gebeiteld, die voor vrouwen zijn herkenbaar aan de manden en spiegels.

Bursa: Getuigen van het Osmaanse Rijk

Bursa vestigt de aandacht van de bezoeker op het roemruchte verleden als hoofdstad van het Osmaanse Rijk. Fraaie getuigen hiervan, zoals de Yesil Cami en Yesil Türbe (Groene Moskee en Groene Grafkapel), liggen op loopafstand van de bezienswaardige moskee Ulu Cami. Achter de Ulu Cami ligt de 14e eeuwse, overdekte bazaar met een wirwar van kramen, geuren en geluiden. In het deel 'Emirhan' bieden zitjes langs de galerijen uitzicht op een binnenplaats met fontein waar vroeger kamelen 'geparkeerd' werden. Nu pauzeren er mannen met hun favoriete drankje: thee.

De opgravingen van Troje

Echte liefhebbers van de Oudheid slaan Troje niet over. De Duitse amateur-archeoloog Heinrich Schliemann besteedde in de 19e eeuw zijn hele vermogen om Troje bloot te leggen en te bewijzen dat de stad niet slechts voortkwam uit de fantasie van de dichter Homerus. Pas een eeuw na zijn dood erkende de wetenschap zijn vondst. Internationale teams van archeologen hebben tot op de dag van vandaag het initiatief van Schliemann voortgezet. Eén van hun verdiensten is dat er op de borden veel uitleg wordt gegeven. Dat is nodig, want voor een leek is deze opgraving nogal nietszeggend. Hier staan geen torenhoge zuilen, gedecoreerde gevels of sierlijke beelden, maar vooral lage resten steen en puin. Een houten 'Paard van Troje' bij de ingang moet de fantasie prikkelen (zie afbeelding rechts). Voor de lezers van Homerus' Ilias of Vergilius' Aeneas is Truva (Turkse naam voor Troje) ongetwijfeld een intrigerende kennisbron.

Bergama of Pergamon

In Bergama, de Turkse naam voor het vroegere Pergamon, wordt veel tabak en katoen uit de streek verhandeld. Hier herinneren de Acropolis en het Asklepion aan de ooit machtige stad. Vooral het medisch centrum Asklepion is fascinerend. Niet zozeer vanwege de ruïnes, zoals die van een heus theater voor kuurconcerten en een altaar met slang, nog steeds een bekend artsensymbool, als wel door de legende die erbij hoort. In de 6e eeuw v. Chr. stichtte de arts Archias een tempel voor de god Asklepios en een ziekenhuis. Door patiënten bij de tempel te laten slapen en hun dromen te analyseren, kon de arts een diagnose stellen en de juiste medicijnen voorschrijven.