Sinaasappelen uit Jaffa

Het gebied rond Jaffa, een Arabische stad ten zuiden van en vastgegroeid aan Tel Aviv, was beroemd om zijn “Jaffa sinaasappelen”. Daarnaast werden in het gebied citroenen, granaatappelen, watermeloenen en druiven verbouwd, maar ook katoen en groente. Moerbeibomen vormden de kweekvijver voor zijderupsen. Van deze geschiedenis is echter nog weinig over. Jaffa is al meer dan 4.000 jaar bewoond. De Kanaänieten noemden de stad Yafi (‘mooi’), die in het Hebreeuws Yafo, in het Grieks Yoppa en in het Arabisch Yaafa heet.

Napoleon

Een van de vele zwarte bladzijden uit de geschiedenis van Jaffa is de belegering en de massamoord door de troepen van Napoleon (1799). De Fransen hadden echter ook zo veel verliezen geleden dat hun beleg van Akka, enkele maanden later, op een mislukking uitliep en Napoleon zich gedwongen zag zich terug te trekken naar Egypte. Dertig jaar later werden Palestina en Syrië opnieuw vanuit Egypte bezet, ditmaal door Muhammad Ali (zie Het Ottomaanse rijk in de 19e eeuw).

Belangrijke haven

Samen met steden als Nabloes en Ramle was Jaffa een centrum van de zeepindustrie. In 1872 had de stad vijf zeepfabrieken.

In de tweede helft van de 19e eeuw was Jaffa een belangrijke handelshaven aan de Middellandse Zee geworden. De stad was ook de haven waar de meeste pelgrims naar het Heilige Land aan land kwamen. De Europese interesse voor de stad en het land in zijn geheel was gewekt. In 1864 werd een vuurtoren gebouwd, drie jaar later werd de weg naar Jeruzalem verbeterd en in 1892 werd de spoorwegverbinding met Jeruzalem geopend. 80.000 pelgrims en handelaren kwamen via Jaffa het Heilige Land binnen.

Ondergang van Jaffa

Als een van de belangrijkste Palestijnse steden was Jaffa al vroeg een centrum van opkomend Palestijns nationalisme met anti-Ottomaanse, antizionistische en anti-Britse gevoelens. Al snel na de Britse bezetting van Palestina (1917) leidden grootschalige demonstraties en stakingen ertoe dat de joodse bevolking – zowel de oorspronkelijke bewoners als de nieuwe immigranten – zich in het nabijgelegen Tel Aviv vestigden.

In antwoord op de grootschalige onrusten van 1936-1939 werd een nieuwe haven in Tel Aviv aangelegd, waarmee Jaffa’s haven in onbruik geraakte. Volgens het VN-verdelingsplan van 1947 zou Jaffa een Arabische enclave worden in de joodse staat. Omdat de stad zo dicht bij Tel Aviv lag en omdat de zionistische troepen goed begrepen dat Jaffa van grote symbolische betekenis was voor de Palestijnen, werd de aanval op de stad geopend. Verovering van Jaffa zou de Arabische bevolking demoraliseren.
Aan het eind van de strijd bleken er slechts 4.000 van de 100.000 inwoners achtergebleven. Vandaag de dag is Jaffa een Israëlisch uithangbord, met galerieën, antiekwinkels en restaurants. Met een bevolking van meer dan 60.000 (waarvan nog maar 25.000 Palestijnen met Israëlisch staatsburgerschap) is het Arabisch vrijwel geheel uit het straatbeeld verdwenen: Hebreeuws en Engels overheersen. Jaffa als Jaffa bestaat nog nauwelijks.

De citrusteelt van Jaffa

Sinaasappelboomgaarden komen pas sinds ongeveer 1750 in het gebied voor, hoewel de vrucht al veel eerder was geïntroduceerd. In 1879 werden er zo’n 5.000 mensen ingezet bij het oogsten en verpakken van de sinaasappelen. In 1912 was 2.100 ha. van de landbouwgrond in de regio aangeplant met sinaasappelbomen, ongeveer een derde daarvan was in joodse handen. Een groot deel van de export was bestemd voor Engeland. In 1947, een jaar voor beëindiging van het Britse mandaat over Palestina, werd de hele oogst van 12 miljoen kratten door de Britse overheid opgekocht.

Tijdens de oorlog van 1948 hadden de Arabische en joodse sinaasappelboeren dezelfde belangen om de bedrijfstak te behouden. Dit leidde zelfs tot een niet-aanvalsverdrag tussen de burgemeesters van Jaffa en Tel Aviv. Het bestand hield echter niet lang stand.

Na de verdrijving van de Palestijnen uit Jaffa en de omringende dorpen verwilderden hun boomgaarden. De joodse citrussector was niet in staat de boomgaarden te verzorgen, zij hadden hun handen vol aan de eigen boomgaarden, omdat zij voor een deel afhankelijk waren geweest van (goedkope) Arabische arbeidskrachten. En deze Arabieren waren nu vluchteling geworden en die mochten niet terugkeren.

De joodse landbouwsector gaf hoe dan ook de voorkeur aan de verbouw van allerlei veldgewassen die veel irrigatie vereisen. Veel van de verlaten Arabische citrusboomgaarden werden gekapt en de grond werd aangewend voor huizenbouw en bedrijventerreinen. Ook op deze manier werd duidelijk gemaakt dat een terugkeer van de vluchtelingen uitgesloten was: een agrarische infrastructuur die voor een deel in staat zou zijn terugkerende vluchtelingen op te nemen, was er niet meer.

Voor een breder perspectief waarin dit artikel kan worden geplaatst, zie de special Het Midden-Oosten in westerse invloedssfeer: 1800-1935.